بێ شك، مه ردم كرماشان و ئیلام و جور به شێك جیا‌نكریاگ له ملله‌ت كورد، فره‌تر هه‌ڵگر خوسووسیات و میرات فه‌رهه‌نگی و زوانی ملله ت مادن.   شایه د بێموناسبه‌ت نه وود ئه گه ر وه به زم " هوره" جور  به شێك له میرات فه‌رهه‌نگی و ئایینی ماد ئێشاره بكه‌م ك ته‌نیا له به‌ین مه‌ردم كرماشان و ئیلام   ئۊشریه‌د. ئه‌گه‌ر قرار بوود، ك كورده كان له هه ر ئێرانییك، ئێرانیتر بوون، توانیم وه یه قین بۊشیم ك مه ردم كرماشان و ئیلام نه ته نیا له هه ر كوردێك كورد ترن، به ڵكو وه ئندازه ێ  كافی ئه ڕا كوردایه تی موبارزه كردنه و قوربانی و چه رمه سه ری دانه س.  شایه‌د ته‌نیا  ئشاره  كردن وه موبازره ێ كورده كان (یارسان) ئه‌ڕا هفز ئایین و زوان كوردی كافی بوود.

 هه ر ئه و جوره ك سیاسه ت  یه ی ملله ت، یه ی وولات و یه ی زوان تازه ئیتر باوێ نه‌ماس.  سیاسه‌ت  سورانیزه كردن كورده كانیش تازه ئیتر ناتوانی له قازانج جونبشێ  ئازادیخوازی ملله‌ت كورد بوود.

هۊچ شكیك له ئه وه نییه ك ئیمه یش كوردیم، په س زوانه كه مان قه ده خه مه كه ن.

نادیده گردن و سانسور زوان كوردی خوارنگ له ماس میدیای گروویه ل سیاسی كوردی ، ناتوانی چشتێك زیاتر له قه‌ده‌خه كردن زوان ئی مه‌ردمه بوود. ماس میدیای كوردی سورانی و كورمانجی هازرن وه گشت زوانێك هه واله كان په‌خش بكه ن، بیجگه له زوان كوردی خوارنگ.

هه تا ئه‌گه‌ر فه‌رز كه‌یم ك ئیوه تواین كوردایه‌تی له دڵ مه‌ردم كرماشان و ئیلام زنه‌وه كه ین، په‌س ئه‌ڕا هازر نییه ن و‌ه زوان ئی مه‌ردمه وه  گه‌ردێان قسه بكه‌ین و ده‌رد و ڕه‌نجێان وه زوان خوه یان باس بكه‌ین.

 ئه‌گه‌ر  وه دموكراسی باوه‌ڕ دیرین يا وه پلورالیسم سیاسی، وه پلورالیسم زوانی و ئایینیش باوه‌ڕ داشتووین. په س ئه ڕا نیشان دان هوسنیه ت وه جێ هاوردن  قسه كان و قه وڵه كناتان ،بان ده س پێشخه ری بكه‌ن و خه‌وه ره كان وه زوان كوردی خوارنگ په‌خش كه‌ن و له ئێمكاناته كان ك نه تیجه ی موبارزه ی گشتمانه، ئه ڕا په ره پێدان و ئستفاده له زوان كوردی خوارنگ له ماس میدیای كوردی   ئستفاده بكه‌ن.

کردان(کردوئن):

کردان همان مادها یا شاخه ی بزرگی از مادها هستند که از نژاد آریایی می باشند ،

اما در پاسخ به این نوع طرز نگرش باید به طور علمی گفت که :

 برابر نوشته های مربوط به کرد و کردشناسی ،پیشینه ی این گروه از مردم ایران زمین،به ویژه دسته هایی که در کرانه های کمربندی کوههای آرارت زندگی می کردند،برابر سنگ نبشته های باستانی ،از 3100 سال پیش از میلاد ،جلوتر می رود که این گروه از مادها ،از گذشته های بسیار دور در آن سامان بوده اند و در آنجا زندگی می کردند.

بنابراین می توان گفت که پیشینه ی کردان از جمله مردم استان کرمانشاه ،حداقل 1000 سال جلوتر از زمان فرزندان نوح است و نمی توانند با آنان بسیتگی داشته باشند(1)

کردان بزرگترین قوم آریایی ایران زمین میباشند که از دیرباز در نواحی کوهستانی و محصور غرب فلات ایران ساکن هستند و به حفظ آداب و اخلاق ایرانی موفق گردیده اند.

چنان چه مختصات نژادی کردان را با آنچه که درباره ی کیفیات نژادی آرینهای ایرانی گفته شده مقایسه کنیم جز تغییرات مختصری که بر حسب و هوا و مقتضیات طبیعی و طی زمان در رنگ مو و رنگ چشم کردان حاطل شده هیچ گونه اختلافی بین کردان و قبایل آریایی دوره ی مادها و هخامنشیان وجود ندارد.

ولی برخی مقتضیات سیاسی افرادی را مجبور کرده است که مقاصد سیاسی را در لفافه ی پژوهشهای علمی پوشانده و از ذکر حقیقت خودداری کنند.

گویش کردی:                                **********************

گویش کردی از شاخه ی ایرانی فارسی است که مردم کردستان با آن سخن می گویند.

گویش کردی به دو لهجه ی جدا از هم تقسیم می شود مانند:

1-کرمانجی و کردی،که کردهای شمالی و جنوبی با این لهجه سخن میگویند.

2-لهجه ی دیگری نیز وجود دارد که کردان به آن ماچوماچو و ترکان زازا و ایرانیها به آن گورانی گویند(3)

امروزه پس از سالها ، واژه هایی را که در سایر نقاط ایران فراموش گردیده در میان کردان بر زبانها جاری ست.

در میان کردان همانند لران واژه هایی از زبان باستانی بصورت دست نخورده باقی ست . به مانند واژه ی ایواره به معنای غروب که در سنگنبشته های هخامنشی به همین معنا بدان اشاره شده است و  واژه ایی ست که مردم بروجرد(بروگرد) هم اکنون نیز به همین معنا  از آن استفاده می کنند.

در اورامان هزاران واژه از زبان پهلوی و پیش از آن می توان پیدا کرد.

چرا که در این ناحیه هنوز بهار را وهار و تابستان را هاوین و بیشتر نامهای کوهها ،رودها و روستاها تغییر نیافته ،مانند آتش گاه(نام کوهی ست) و گاورود که اطل آن گوارا رود بوده است و آریان که نام روستایی ست.

بنابراین می توان گفت که یک دسته از قوم آرین و ایرانی نژاد یعنی کردان ،با وجود تحمل سیلهای بنیان کن حوادث و وقایع تاریخی و آتش های جان گداز تاخت و تاز اقوام مهاجم ، در نهایت دلاوری و پایداری ،بیش از دیگر اقوام ایرانی در حفظ زبان نیاکان خود،وفادار مانده اند (4)

کردان مردمی پاک اندیش ،میهمان نواز ، ،مقوم ،صادق ،و باهوش اندو وطن دوست که هم اکنون در عرصه ی اینترنت نیز عزیزان وطن دوستی چون بابایادگار و اونتاش و ... به فرهنگ ایرانی خود عشق میورزند و در برابر تهاجمات تاریخی پانترکها چونان سدی قوی ایستاده اند.

کردان به مراسم ملی و باستانی خود بسیار وفادار هستند چنانکه آقای جنیدی می گویند که:

کردان هنوز جشنی به نام "جیژنه کوردی" دارند که در کردستان برگزار می شود و معتقدند که این روز نجات کردان از دست ضحاک بوده است و اما نکته ی بسیار مهمی که فرار کردان را عقلا تایید می کند این است که بافتن پارچه بترتیبی که بتواند بصورت چادر برای زندگی کردن درآید ، در دورانی است پس از خانه های اولیه.

بنابراین در صورتی که کردان از ابتدایی پیدایش خود کوهنشین می بوده نمی توانسته اند پارچه ببافند .

مناطق کرد نشین ایران جز زیباترین مناطق و پر جاذبه ترین محل ها برای گردشگری و جذب توریست است. در این مناطق آثار تاریخی بسیاری وجود دارد. همچنین بزرگترین دریاچه آب شیرین جهان زریوار در این منظقه قرار دارد. ولی افسوس که ناشناخته مانده است.

مناطق کردنشین ایران(شامل استانهای کردستان،کرمانشاه،ایلام،قسمت جنوبی آذربایجان قسمتهایی از نواحی مشهد و درگز و از جنوب تا پشت کوه لرستان) است. ملت کرد در ایران شش میلیون و پانصد هزار نفر جمعیت دارند و حدود ۱۰ درصد مردم ایران را تشکیل میدهند.

مردم کردی که طول تاریخ جامعه ای یک پارچه بودند. مردم کردی که سرزمین از دست داده اند.

مناطق کرد نشینی که جز ایران بود و کردها نیازی نداشتند برای دیدار از سرزمینهایشان ویزا بگیرند.

مرزهایی که به استانهای ایلام،کرمانشاه و کردستان تفکیک نشده بود.

مردمانی که شیر مرد ان و دلیر زنانی تاریخیند. همانهایی در شاهنامه از آنها به عنوان نجات یافته از دست ضحاک یاد شده است.

بله از تمامی دوره ها بدتر حکومت جمهوری اسلامی بلا بر سر مردم آورده است. حکومتی که در جنگ تحمیلی شهرهای خودی را به خاطر یک شک(که بعدا معلوم شد بی اساس بوده است) بمباران کرد و به خاک و خون کشید.

در اینجا برخی حوادث سال ۸۴ را مینویسم و بعد در پستهای بعدی به وقایع دیگر خواهیم پرداخت.

در تیر ماه سال ۸۴ زمانیکه یکی از پیشگامان حزب دموکرات کردستان که  شوان قادری نام داشت.برای دیدار خانواده و قوم خویش خود به موطن خود مهاباد باز گشت، وی در کمین گاه نیروی انتظامی به دام افتاد و بعد از تحمل صد روز سخت ترین و مستهجن ترین شکنجه های دستگاه حکومت اسلامی،در راه آرمان خود جان به جان افرین تسلیم نمود.

اما ماجرا بدین جا ختم نشد، نیروی انتظامی شهرستان مهاباد برای زهرچشم گرفتن از ملت رنجدیده کرد جنازه فرد مذکور را با طناب به سپر عقب اتومبیل  تویوتای نیروی انتظامی بست و در خیابانهای شهر گرداند.

ملت  از این عمل نه به اتش بلکه به اتشفشان تبدیل شد. مردم شهر شروع به راهپیمایی و تظاهرات ضد حکومتی کردند. ماموران نیروی انتظامی با مردم شهرستان مهاباد درگیر شده و ۵ نفر را به گلوله کشیدند و کشتند.

اما باز هم ختم ماجرا به اینجا نبود، این عمل مانند توپ در مناطق کرد نشین صدا کرد و مردم دست به شورش زدند. در شهر اشنویه(که در پستهای بعد در مورد حوادث آن در جنگ ایران و عراق خواهم گفت) ۵ نفر کشته شدند. بدترین نوع آن داستان مرگ زنی بیگناه در حال شیر دادن به نوزاد خود بود. این زن شب هنگام در حالی که فرزند در آغوش داشت از سر و صدای خیابان وحشت کرد و پشت شیشه آمد و مورد اصابت گلوله قرار گرفت و هم خویش و هم فرزندش کشته شدند. مردم شهر به نشانه اعتراض به مدت ۵ روز تمام بازار های شهر را تعطیل کردند و کسبه دست از کار کشیدند.

در شهر مریوان( که در مورد آن هم خواهم گفت) هم در پی این اعتراضات ۳ نفر کشته شدند.

ولی اوج این تظاهرات در شهر سقز بود. در این شهر ۱۸ نفر از ماموران حکومتی کشته شدند. و ۱۱ نفر از مردم سقز به خاک و خون کشیده شدند و جان به جان افرین تسلیم کردند. بعد از ان مقامات بالا با استفاده از نیروهای هوا برد شهر را ساکت کردند.

در شهر سنندج هم در پی سه روز تظاهرات و اعتراض ۶ نفر کشته شدند.

در تمام این مدت زندانهای مناطق کرد نشین از شورشیان کرد پر شد و هنوز هم بعد از گذشت نزدیک به ۲ سال اخبار موثقی از سرنوشت زندانیان به دست نیامده است. هنوز هم معلوم نیست انها زنده اند یا خیر؟!

این است عمل حکومت اسلامی که به جای دشمن بر مردم بی گناه خود گلوله میکشد و به جای راضی و آرام کردن آنها دست به اعمال وحشیانه میزند

نوروز دان پیروز بو

کردستان آزاد+ایران دمکرات=آرزوی همه آریایی ها

مرگ يفرم‌خان ارمني در جنگ شورجه

(چرداولی‏)یا(سولچه)

ابوالفتح مؤمن

له‌ دوای بلاو کردنەوەی نامەی ئۆپۆزسیۆنی نێو خۆیی حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران کە لە رۆژی 7/5/1385 کەوتە سەر مالپەرەکان، زۆر کەس چاوەروان بوون کە کێشەکانی ناو خۆیی حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران لەمەو دوا بە شەفافییەتەوە بۆ خەلکی کوردستان باس بکرێ، دیارە خەلکێکی زۆر بە ئۆمێد بوون کە هه‌ردووک لا به‌ تایبه‌تی زۆرینه‌ی رێبه‌ری که ئه‌مرۆ‌ ده‌سه‌لات داری حیزبن به‌ دل فراوانیه‌وه‌ به‌ پیر کێشه‌کانه‌وه‌ بچن و رێگه‌چاره‌یه‌کی سه‌رده‌میانه‌ و یه‌کجاره‌کی بۆ کێشه‌کان بدۆزنه‌وه‌. به‌لام به‌داخه‌وه‌ وه‌ک هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هێندێ که‌س له‌و باوه‌ره‌ دا نه‌بوون که‌  چاره‌ سه‌ری کێشه‌کان هێنده‌ ئاسان بێ هه‌ر وای لێهات ونه‌ ته‌نیا هیچ ده‌رمانێک بۆ ئه‌و ده‌رده‌ نه‌دۆزرایه‌وه‌‌ به‌لکوو به‌ پێچه‌وانه‌ کێشه‌که‌ هه‌روا خه‌ریکه‌ گه‌وره‌تر و دژوارتر ده‌بێ. به‌ تایبه‌تی به‌م دواییانه‌ ده‌رکه‌وت که‌ هیچ هه‌نگاوێک بۆ چاره‌سه‌ر کردنێ گرفتەکان نه‌هاویشتراوه‌ و زۆرایه‌تی رێبه‌ری حیزب بێ گوێ دان به‌ بانگاوازی دلسۆزان و ئه‌ندامانی حیزب هه‌روا خه‌ریکی په‌یره‌و کردنی به‌رنامه‌کانی خۆیانن. ئه‌و هاورێیانه‌ له‌ جیاتی به‌خۆداهاتنه‌وه‌ و بیرکردنه‌وه‌یه‌کی جیدی له‌ حال و وه‌زعی حیزب و له‌به‌رچاو گرتنی ئه‌م هه‌لومه‌رجه ‌یه‌کجار ئاسته‌م و حه‌ساسه‌ی ئه‌مرۆ هه‌روا ده‌فکری ئه‌وه‌ دان که‌ چوونکه‌ زۆرایه‌تین هه‌رچی بیکه‌ن و هه‌ر بریارێکی بیده‌ن عادیلانه‌و دادپه‌روه‌رانه‌یه‌ و ئه‌ساسنامه‌ش ئه‌و حه‌قه‌ی پێداون، ئه‌وه‌ له‌حالێکدایه‌ کە کێشه‌ی حیزب کێشه‌ی که‌مینه‌و زۆرینه‌ پاراستنی به‌نده‌کانی پیره‌وی نێو خۆ نیه‌.  ئه‌گه‌ر به‌ چاوێکی دوور له‌ ته‌عه‌سوب و بێ ده‌مارگرژی بروانینه‌ کێشه‌ی ناوخۆیی حیزب ‌راستی قه‌یرانه‌که‌ له‌ چه‌ند شتیکی دیکه‌ دا ده‌بینینه‌وه‌،که ‌یه‌کێک له‌و خالانه‌ نه‌بوونی باوه‌ر به‌ ئازادییه‌، ئێمه‌ ته‌نیا کاتێ خۆمان پێویستیمان به‌ بوونی ئازادی هه‌بوو داواکار و خوازیاری ئازادین، به‌لام که‌ ده‌سه‌لاتمان که‌وته‌ ده‌ست نه‌ته‌نیا باوه‌رمان به‌و ئازادییه‌ نامێنێ که‌ لە پێش دا داوامان کردووه و به‌ رواله‌ت باوه‌رمان پێی هه‌بووه‌‌ به‌لکوو ئه‌وه‌نده‌ی بۆمان بکرێ ئازادییه‌کان به‌ربه‌ست ده‌که‌ین و له‌دژی راده‌وه‌ستین؟ 

   یه‌کێک له‌و خالانه‌ی که‌ هاورێیانی ئۆپۆزیسیۆن له‌ داواکارییه‌کانیان دا هێنابوویان ئه‌وه‌ بوو که‌ له‌ به‌ندی 4 دا هاتبوو:  " له‌ دوو سالی رابردوو دابه‌ سه‌دان که‌س سزا دراون، ته‌شویق کراون، پله‌یان دراوه‌تێ یان لێیان ئه‌ستێندراوه‌ته‌وه‌، نه‌قل کراون‌و ته‌نانه‌ت خراونه‌ته‌ به‌ندیخانه‌وه‌......" هاورێیانی زۆرینه‌ی رێبه‌ری نه‌ ته‌نیا گوێیان نه‌دایه‌ ئه‌و داواکاریه‌ که‌ له‌ لایه‌ن به‌شێک له‌ هاورێیانی خۆیان چ ده‌رێبه‌ری و چ ده‌به‌ده‌نه‌ دا مه‌تره‌ح کرابوو به‌لکوو هیچ بایه‌خێکیشیان نه‌دایه‌ په‌یامی دلسۆزانی حیزب بۆ ئه‌وه‌ی به‌ یه‌که‌وه‌ دابنیشن و کێشه‌کان چاره‌سه‌ر بکه‌ن، به‌داخه‌وه‌ ئه‌و هاورێیانه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ ده‌ستییان کرد به‌ ده‌رکردن و هه‌ڵپه‌ساردن و....... ، به‌ گشتی ئه‌و کارانه‌ی که‌ نه‌ته‌نیا ناتوانێ خزمه‌ت به‌ یه‌کگرتنه‌وه‌ بکات به‌لکوو وه‌زعه‌که‌ به‌ره‌و خه‌راپتربوون و توندو تیژی زیاتر ده‌بات، به‌راستی جێگه‌ی سه‌رسوورمانه‌ له‌وه‌ها ده‌مێک دا رێبه‌ری حیزب به‌ شانازی بزانێ به‌شێک له‌ باشترین و دلسۆزترین کادره‌کانی ئه‌و حیزبه‌ له‌ حیزب ده‌ربکات؟ ئایا تاوانی ئه‌و هاورێیانه‌ چییه‌؟ ئه‌گه‌ر خه‌یانه‌تیان کردووه‌ با هه‌موو لایه‌ک به‌ خه‌یانه‌ته‌که‌یان بزانێ و خه‌لکی دیکه‌ش بۆی ببێته‌ ده‌رس و په‌ندیان لێوه‌رگرن و خه‌یانه‌ت نه‌که‌ن! ئه‌گه‌ر نا ده‌رکردنی ئه‌ندامی حیزب له‌سه‌ر جیاوازی بیرو باوه‌ر بۆ حیزبێک و بۆ رێبه‌رایه‌تییه‌ک که‌ خۆی به‌ درێژه‌ده‌ری رێگای پێشه‌وا قازی و د. قاسملوو و د. شه‌ره‌فکه‌ندی بزانێ به‌راستی شانازی نییه‌! تازەئەگەر هاتو ئەو بریارانە لە لایەن بەشێک لە حیزب و خۆدی ئەندامەکانیش پەیرەو نەکرا ئەو دەم شک دەکرێتە سەر ناوەندی بریارەکەو زەوبرێکیش لە جەستە وپرستیژی حیزبەکە دەدرێ! بێجگە لەمانە ئایا ئه‌و جۆره‌ ره‌فتارانه‌ وامان لێناکات که‌ بپرسین ، ئه‌گه‌ر ئه‌مرۆ نه‌توانین هاورێیانی خۆمان له‌سه‌رجیاوازی بیرو بۆچوونه‌کان ته‌حه‌مول بکه‌ین به‌راستی سبه‌ی چۆن ته‌حه‌مولی دۆستانی کۆمه‌له‌، یه‌کیه‌یه‌تی شۆرشگێران، خه‌بات، و باقی هێزه‌سیاسییه‌کان ده‌که‌ین؟ داخوا ئەمجۆرە کارو کرده‌وانه‌ جگە لە حەرەکەتی دژی دێمۆکراتیک هیچ نێوێکی دیکەیان لەسەر دادەندرێ؟

   من جارێکی دیکە وەک تاکێکی کۆمەلگای کوردەواری، وەک مرۆڤێک کە بەپەرۆشەروە دەروانێتە ناکۆکییەکانی ناوخۆیی حیزبێ دێمۆکرات لەو باوەرەدام کە دوای 2 مانگ لە گرتنی هەلوێستی ئۆپۆزیسیۆن بەرامبەر بە زۆرایەتی دە رێبەری حیزبی دێمۆکرات داو چەند دانێشتنێکی رووکەشانە، نەتەنیا کێشەکان بەرەو چارە سەرکردن ناچن بەلکوو وادیارە کە خەراپتریش دەبن و به‌ره‌و ئاقارێکی ترسناک ده‌چنه‌ پێش، دەو نێوەدا ئەوەی ئاشکرایە کرداری زۆرایەتی رێبەری زیاتر بۆچوونەکانی ئۆپۆزیسیۆن پشت راست دەکاتەوە ئەویش بەو مانایەیە کە بەداخەوە سیاسەتی پاکتاو کردن دەنێوخۆی حیزب دا خەریکە رەوتێکی خێراتر بە خۆیەوە دەگرێ ،ئەوەی شایانی باس کردنەو دەبێ بە راشکاوی بکوترێ ئەوەیەکە زۆرایەتی رێبەری بەو کارو کردەوانەی نەتەنیا هیچ خزمەتێک بە حیزبی دێمۆکرات ناکات بەلکوو زەبرێکی کوشەندەش دەدا لەو ئەزموونەی کە حیزب بە درێژایی تەمەنی لەباری ئازادی رادەربرین و رێزگرتن لە مافی موخالفین و جودابیران بەدەستی هێناوە!  لەو سەردەمەدا پەنابردنە بەر سیاسەتی پاکتاو کردنی هاورییانی جودا بیر لە حیزبێک دا نیشانەی ئەو پەری دواکەوتوویی و بێ متمانەیی بەخۆ دەگەیەنێ وجگە لە بێزاری زیاتری روناکبیران و نووسەرانی گەلەکەمان بەگشتی و ئەندامان و لایەنگرانی وشیاری حیزبی  دێمۆکرات چیدیکەی لێ شین نابێ.

  دوا قسە دەگەل زۆرایەتی: هەروەک لە بابەتێکی پێشووتر دا باس کرابوو کە ئومێدێک بە یەکگرتنەوە نابیندرێ ئێستا زیاتر ئەو راستییە تالە خۆی دەرخستووە ، وادیاره‌ ئەو خەون و خه‌یاله‌ی خەڵکی حیزب خۆشەویستی کوردستان لە دووی وێل بوون نایەتە دی، حیزبی دیمۆکرات لەت دەبێ و دەگەل هەموو زەرەر و زیانەکانی دا لەت بوونەکەی زۆر شەریفترە لەم پێکەوە بوونە ی ئێستا!بۆیە جارێکی دیکە هیوادارم بێ ئەوەی لەمە زیاتر هەولی بەدوژمن کردنی هاورییان له‌ هه‌ردووک لابدرێ با بیر لە جودا بوونەوەیکی مەنتیقی و شیاوی حیزبێکی تەمەندرێژی وەک حیزبی دێمۆکرات بکرێتەوە. هاورێیانی زۆرینه‌ دە رێبەری حیزبێ دێمۆکرات دا! لانی کەم لە کاتی جوێ بوونەوە و بۆ یەک جارێش بووبێ خۆتان بە حەقی موتلەق مەزانن،ئەو جۆرە بیرکردنەوانە ئیتر بەراستی زۆر کۆن بوون، ئاخر خۆ ئێمەش نەبووین بە کاربەدەستانێ رێژیمی ئیسلامی ئێران هەرکەس دەگەل مان نەبێ بە دوژمنی بزانین! شەهیدی رێبەر د.قاسملوو لە سالی 1358و له‌ متینگی مەهاباد بە بۆنەی تێکۆشانی ئاشکرای حیزب وتەیەکی بەنرخی پێشکەش کرد،لە قسە هەرە بەنرخەکانی کە بەراستی دەبێ ئاوێتەی گوێ هەموو سیاسەت مەدارێکی کورد بێ ئەوە بوو کە کوتی" ئێمە پیمان وانیە کە هەرکەس دۆستمان نەبێ  دوژمنمانە بەلکوو هەرکەس دوژمن نەبێ ئێمە بە دۆستی خۆمانی دەزانین". ئایا رەفتار و هەلس و کەوتی ئێوەی بەرێز دەگەل ئەو هاورێیانەی حیزبی کە لایەنگری لە ئێوە ناکەن رەفتاری دۆستانەیە؟ ئەگەر ئیوە ئەوشتانە نابینن یان سەرنجیان نادەنێ خۆتان دەزانن بەلام  دلنیا بن خەلکی کوردستان خەلکی سالی 57 نیە زۆر لەوە وشیارترە کە بەرامبەر بەم چەشنە رەفتارانە بێ تەفاوەت بێ، ئەوان  بە شیوەی مەدەنی و دێمۆکراتیک هەلوێستی شیاوی خۆیان دەگرن و ئەگەر کەسانێکیش پێیان وایە بۆ هەتاهەتایە دەتوانن راستییەکان لە خەلک بشارنەوە دوچاری هەلەیەکی یەکجار گەورە دەبن.  

   هاورێیانی ئۆپۆزیسیۆن!  ئەوەی لە پێش هەموو شتێک دا و بە راشکاوی دەبێ  باس بکرێ ئەوەیە کە بە بروای من و زۆر کەسی دیکە هەلوێستی ئێوە و بلاو کردنەوەی نامەی 20 مادەیی هەلوێستێکی بە جێ و ئازایانە بوو، زۆر کەس لە رووناکبیرانی کوردی دەرەوەی حیزب و بەشێکی زۆر لە ئەندامان و لایەنگرانی حیزب ئەم هەلوێستەیان پێ باشترە لەوەی کە وەک رابردوو تەشکیلات دەنێو تەشکیلات دا ساز بکرێ و بەکردەوە کارو باری حیزبێ ئیفلیج بکرێ، بەلام ئەو پشتیوانی و دیفاع لێکردنە بۆیە نییە کە خەلکی بەرامبەر بە هاورێیانی زۆرینە لە رێبەرایەتی حیزب دا تین بدرێ و بە چاوی دوژمن سه‌یری ئەو هاورییانە بکری ،ئەگەرچی رەفتاری ئەو بەریزانە تا ئێستا دۆستانە نەبووە و نییە،  با لایەنی زۆرایەتیش ئەو مەسەلەیە باش بزانن کە زۆربەی هەرە زۆری ئەو کەسانەی کە دەگەل ئۆپۆزیسیون کەوتوون بۆ ئەوە نیە کە دۆژمنایەتی هاورێیانی زۆرایەتی بکرێ و وەک لە راگەیەندراوەکەی ئۆپۆزیسیۆنێش را دەردەکەوێ ئامانج له‌ هەلوێست گرتنی ئۆپۆزیسیۆن ریفۆرم و چاکسازییە دە حیزبێ دێمۆکرات دا نەک توند و تیژ کردنی دووبەرەکی و دنە دانی هاورێیان لە دژی یەکتری. بۆیە بە تایبەتی ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆیی حیزب باش دەبێ لەو مەسەلە ئاگادار بێت کە ریفۆرم و چاکسازی و پێداچووونەوە بە رابردوو یەکەم هەنگاوی جیددییە بۆ زیاتر دیمۆکراتیزە کردنی ساختاری حیزب، ئەنجامی ریفۆرم و ئیسلاحات له‌ هه‌موو بواره‌کان دا مه‌رجێکی سه‌ره‌کییه‌‌ بو زال بوون به‌ سه‌ر گرفته‌کان داو بێ لەبەرچاو گرتنی ئەم ریفۆرمە حیزبی دێمۆکرات لە داهاتوو دا تووشی گرفت و قەیرانی مودیرییەتی زیاتر دەبێ،ئەو وەزعەی ئێستا ده‌ی بینین بەشێکە لەو قەیرانە گشتییەی کە رەنگە بەرۆکی هەموو حیزبە کوردییەکان لە داهاتوو دا بگرێتەوە،لەم پێوەندییە دا یەکەم هەنگاو بۆ بەدەست هێنانی متمانەی زیاتری خەلک و بۆ ئەوەی نیشان بدرێ کە ئۆپۆزیسیۆن لە داواکاری خۆی و ئەنجامی ریفۆرم دا جیدییە ئەوەیە کە دەبێ سەبارەت بە رووداوەکان شەفافییەتی تەواوی هەبێ، با هەموو لایەک بزانن دانیشتنەکان بە کوێ گەیشتوون؟ هۆی پێک نەهاتن تا ئێستاچیە؟  بۆ ماوەیەکی زۆرە بیدەنگی لە کێشەکە کراوە؟ مرۆڤ کاتێ راپۆرتی پلینۆم ده‌خوێنێته‌وه‌ سه‌ری سوور ده‌مێنێ! ده‌لیی ده‌نێو حیزبێ دێمۆکرات دا هیچ کێشه‌ و هه‌رایه‌ک وجودی نییه‌! له‌ هیچ کوێ دا باس له‌و گرفتە‌ نه‌کراوه‌ کە بۆتە خۆرەو حیزبی لە جوولە خستوووە ! ته‌نیا له‌ کۆتایی دا ده‌لێ که‌ پلۆنۆم ده‌فته‌ری سیاسی مه‌ئمور ده‌کات بۆ چاره‌سه‌ری کێشه‌که‌ ده‌گه‌ل هاورێیان هه‌ول بدات؟! هه‌ولی هاورییانیشمان له‌ ده‌فته‌ری سیاسی دا دیت که‌چه‌نده‌ به‌ دلسۆزییه‌وه‌ و به‌ په‌رۆشه‌وه‌ به‌ پیر راسپارده‌کانی پلینۆمه‌وه‌ چوون! 

   هاورێیان ئەگەر پێمان وایە بە شاردنەوەی راستییەکان ئەسراری تەشکیلاتیمان پاراستووە هەلەیەکی گەورە دەکەین، هەموو لایەک باش دەزانین رەنگە ئەوەی بە کێشەی حیزبی دێمۆکرات نەزانێ بە قەولێک تەنها ''خواجە حافزی شیرازی بێ'' بۆیە پێویست بە شاردنەوەی شتەکان ناکات، بەرپرسی یەکیەتی لاوان لە لەسەر کار لا براوە، بەشیک لە ئەندامانی یەکیەتی لاوان لەم یەکیەتییە دەرکراون و لە سایتی ناوەندی حیزبێش باس کراوە، مالپەری لاوان گۆردراوەو چه‌ند هاورێیه‌کی دیکه‌ ده‌کراون یان هه‌لپه‌سیردراون و............ زۆر شتری دیکەش.کەوایە لانی کەم ئێستا کە ئیتر هاورێیانی زۆرینە خۆیان جوێ کردۆتەوە یان بلێین ئۆپۆزیسیۆنیان جوێ کردۆتەوە با وردە وردە رو لە شەفافییەت بکەین و خەلکی کورد لە کێشەکان ئاگادار کەینەوە، دیاره‌ ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ که‌ به‌ نووسین وبلاوکردنه‌وه‌ی هه‌وال وخه‌به‌ری گرفته‌کانی نێو خۆیی کێشه‌که‌ توندتر بکه‌ین به‌لکو ده‌بێ هه‌ول بده‌ین له‌ ئێستاوه‌ خه‌لک به‌و جیاوازیی بیر کردنه‌وه‌ رابێن و فێری دیالۆگ و گۆرینه‌وه‌ی بیرو را بین، ئه‌وه‌ زۆر باشتره‌ له‌وه‌ی سبه‌ی رۆژێ ده‌ست بکه‌ین به‌ نێو نووتکه‌ لێک هه‌لدان تۆمه‌ت بخه‌ینه‌ پال یه‌کتری، له‌و باره‌وه‌ دووباره‌ی ده‌که‌مه‌وه‌ هەرگیز کاری وانەکەین کە ئەو شەفافییەتە کەلێن و کەلەبەرەکە لە نێوان ئۆپۆزیسیۆن و زۆرینەی رێبەرایەتی زیاتر بکات ته‌نانه‌ت له‌ دوای جوێبوونه‌وه‌ش دا،جگە لەمە پاش ئەو کردارانەی زۆرینە کە لە سەرێ دا باسمان کردن چیدیکەش دەبێ بکرێ و ئێمە باسیان نەکەین تا دوژمن پێمان خۆش نەبێ و نەزانێ لە ناو حیزبێ دێمۆکرات دا چ خەبەرە! دیارە بە راگەیەندراوی ئەم دواییە بەشیک لەو شتە درکێنراوە و باس کراوە بەلام پێوێستە زۆر راشکاوانەتر دەگەڵ خەلکی کوردستان راستییەکان باس بکرێن، هۆی پێک نه‌هاتن و نه‌تیتنه‌وه‌ی رێگه‌چاره‌یه‌ک بۆ حه‌لی کێشه‌کان چییه‌؟ نێو بژی کردنی که‌س و لایه‌نه‌ سیاساییه‌کان بۆ بێ ئاکام ماوه‌ته‌وه‌؟ ئه‌و کێشانه‌ له‌ راستی دا چین که‌ پاش ئه‌و هه‌مووه‌ هه‌وله‌ی بو حه‌ل و چاره‌سه‌ر کردنی دراوه هیچ ئاکامێکی نه‌ بووه‌؟‌

   یەکێک لە مەرجەکانی ریفۆرم گۆرانی بنەرەتییە لە راگەیاندن دا، راگەیاندنی ئۆپۆزیسیۆن جارێ هەر لەسەر رەوتی پێشوو دەروا کە ئەوە بۆخۆی جێگای باس و لێورد بوونەوەیە،نەکا ئۆپۆزیسیۆن نیگەرانی ئەوە بێت کە زۆرایەتی حیزب لە راگه‌یاندراوێک دا هەموو ئەو هاورێیانە بە دەرکراو لە قەلەم بدات کە رەنگە لەباری چەندایەتییەوە بگەنە نیوەی حیزبەکە ! دەنا پیم وابێ دەبێ زیاتر لەوە روو لە شەفافییەت بکات و رووداوه‌کان به‌ ئاگاداری خه‌لکی کوردستان بگه‌یه‌نێ،ئەوەی حاشای لێناکرێ ئه‌و راستییه‌یه‌ که‌ رێکخراوه‌کانی حیزبی له‌ هەموو شوێنێکی ناوخۆی کوردستان و ده‌ره‌وه‌ دا به‌ش کراوه‌ و که‌رت بووه‌، جوێ بوونه‌وه‌ عه‌مه‌له‌ن به‌ ئه‌نجام گه‌یشتووه‌ و بۆته‌ واقیع،به‌لام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سبه‌ی رۆژێ که‌س نه‌توانێ بلێ ئه‌م لایه‌نه یان ئه‌و لایه‌ن له‌ پێشدا جوێ بۆته‌وه‌ و جوی بوونه‌وه‌ی خۆی راگه‌یاندووه، وەک دەلێن مەسئولیەتی جوێ بوونەوەکە نەکەوێتە سەر شانی هیچ کامیان‌، هه‌رکەس له‌ ئاست خۆی بێده‌نگی له‌ مه‌سه‌له‌که‌ کردووه‌و هیچ چاره‌سه‌رێکیش ده‌گۆرێ دا نییه‌ و ئاسۆی هیوا به‌ حه‌لی کێشه‌که‌ له‌ شه‌وێکی تاریکی ئه‌نگوسته‌ چاو ره‌شتره‌، له‌ وه‌ها حاله‌تێکدا وه‌ک هاموو لایه‌ک ده‌زانن کارو باری حیزبی له‌ دژی رێژیم به‌ ته‌واوی راگیراوه‌و به‌ حه‌قیقه‌ت که‌س هۆشی به‌سه‌ر رێژیمی ئیسلامیی ئیرانه‌وه‌ نه‌ماوه‌، ئایا ئه‌وه‌ خۆی به‌ فیرۆ دانی وزه‌ و پتانسییه‌لی فه‌عالی لاوانی شۆرشگیر نییه‌ له‌ و کات و ده‌مه‌دا؟ئایه‌ ئۆپۆزیسیۆن و هاورییانی زۆرینه‌ی رێبه‌ری تا که‌ی ده‌یان هه‌وێ وه‌زعه‌که‌ ئاوا رابگیرێ؟ بەراستی بۆ هەموو مرۆڤێکی شۆرشگێر جێگەی پرسیارە کەکییە خەریکە حیزبی دێمۆکراتی کوردستان بگنخێنێ؟ ئەو حیزبەی کە لە رابردوو دا دوژمنانی ئازادی بە بیستنی ناوەکەشی نەترەیان دەچوو، با لەبیرمان نەچی کە جورئەتی بریار دان یەکیکی دیکەیە لە مەرجەکانی ریفۆرم و ئیسلاحات

نفرین ها و آفرین ها بی ثمر است.

اگر تمای خلق گرگ های هار شوند و از آسمان هول و کینه بر سر مردم ببارد تو مهربان جاودان را آسیب ناپذیر من هستی.

ای پناهگاه ابدی! تو می توانی جانشین همه ی نداشتن ها شوی.

                                                                   ( دکتر علی شریعتی)

دشت چاردولی

دشت چهاردولی یا چاردولی درشرق قروه کردستان قرار دارد. این دشت دشتی وسیع وبسیارحاصلخیز و مستعد است  که کار کشاورزی و دامداری  را برای ساکنان این منطقه فراهم داشته است .رود"چم شور" در این دشت جاری است و به رود تلوار که یکی از سرشاخه های رود قزل اوزن است می پیونددو سرانجام به سفیدرود و دریای خزر میریزد.

آب و هوای این منطقه در زمستان بسیار سرد و در زمستان نسبتا گرم است.شایان ذکر است که  حاصلخیزی زمین و مطبوعیت آب و هوا و نزدیکی به دو شهربزرگ(همدان-قروه) موجب شده است که روستاهای فراوان و عمده ای در این دشت پدید آید.

از نقاط شهری در این دشت می توان به شهر دزج(مرکزیت بخش چهاردولی) اشاره کرد این شهر تازه تاسیس شده قبلها به صورت آبادی کوچک بوده وحتی آن را با نام آبادی همجوار خود(ناظم آباد)          می شناخته اند و جالب اینجاست که دزج بعد از انقلاب1357 دارای امکانات انتظامی شده است مثلا اگر در40-30 سال پیش مسئله و یا درگیری بین ساکنان دزج پیش می آمد به علت اینکه پاسگاه یا محکمه دولتی نداشتند شکایات خود را برای رسیدگی به پاسگاه انتظامی وینسار ارائه میکردند.

 درسال 1377زمانی که کارشناسان استانداری کردستان و وزارت کشور طرح تبدیل دشت چاردولی به بخش و تبدیل یکی از دو دهستان بزرگ وعمده بخش یعنی وینسار و دزج به نقطه شهری و تعیین یکی از آنها به عنوان مرکز بخش چاردولی را داشتند مسئولین با کم لطفی زیاد و نابجا و در حالی که جمعیت و موقعیت وینسار برای مرکزیت بخش و تبدیل به شهر مناسب تر و ایده آل بود دزج را برای این عنوان انتخاب کردند.

 دهستان وینساردر32 کلومتری شرق قروه ودر مسیر بین راه ارتباطی سنندج-همدان قرار دارد. این روستا باجمعیت حدود850 خانواری خود دارای 4450 نفر جمعیت است.

این دهستان دارای مکانهای آموزشی فراوانی از قبیل: مهدکودک ودبستان پسرانه و دخترانه(جدا) راهنمایی پسرانه و دخترانه (جدا) و دبیرستان پسرانه( شبانه روزی) و دبیرستان دخترانه میباشد.ساکنان این دهستان از امکاناتی همچون آب-برق-تلفن(مخصوص به هر خانوار)و اخیرا گاز شهری بهره مند هستند.

جمهوری مهاباد

ناسيوناليسم کرد، همواره از دو گرفتاری بزرگ آسيب ديده است. از درون گرفتار مناسبات سنتی و روابط قبيله‌ای و از بيرون گرفتار چنبره­ی رقابت دولت­های منطقه و قدرت­های بين­المللی. اين دو گرفتاری همزاد، جنبش ناسيوناليسم کرد را به دور باطل خيزش ـ شکست ـ خيزش‌ کشانده­اند

به­مناسبت دو بهمن (2 ریبه‌ندان) سالگرد تاسیس جمهوری مهاباد

پيشينه­ی «کومه­له­ی ژ.‌کاف» و حزب دموکرات کردستان ايران:

در بيست­وپنجم شهريور ۱۳۲۱ شمسی گروهی کوچک از مردان برخاسته از گروه­های میانی شهر مهاباد، جمعيت «کومه­له­ی ژيانی کرد» را پايه­گذاری کردند. «کومه­له» به معنای توده، حزب يا کميته و «ژيان» به معنای زندگی، زيستن يا حيات. و «کومه­له­ی ژيانی کرد» يعنی کميته يا جمعيت تجدید حيات کرد. «کومه­له­ی ژيانی کرد» را بصورت «کومه­له­ی ژيانه وه­ی کورد» و يا «کومه­له­ی ژيانه وه­ی کوردستان» هم نوشته‌اند.

شمار پيوستگان به «کومه­له­ی ژ. کاف» در مدت شش ماه به يکصد نفر رسيد که همگی مهابادی بودند.

اساس پذ‌‌‌يرفته شدن در جمعيت «ژ.کاف» بر «کرد بودن بنا نهاده شده بود، به­همين دليل اکراد شيعه، علی اللهی، آشوری­ها و مسيحی­ها که از نظر ريشه ملی به اکراد می­پيوستند در اين جمعيت يافت ميشدند اما ترک‌های آذربايجانی و قره پاپاق‌های نقده با اينکه زبان کردی را خوب تکلم می‌کردند و حتا لباس کردی هم می‌پوشيدند بخاطر ريشه‌های ملی نمی‌توانستند به عضويت اين انجمن در آيند.»(۱۰۹)

اين ملاک ملی عضويت در «کومه­له­ی ژ.کاف» را پژوهشگر ديگر تاريخ جمهوری مهاباد، آرچی روزولت نيز بيان کرده است. او می‌نويسد: «سرشت کومه­له بسيار ملی بود و عضويت در آن محدود به کسانی بود که از پدر و مادر کرد باشند. تنها‌ استثناء اين قاعده کسانی بودند که مادرشان آشوری بود.»(۱۱۰)

اعضای «کومه­له­ی ژ.کاف» باسوگند به قرآن ـ کردهای غيرمسلمان به معتقدات خود سوگند مي­خوردند ـ پایبندی خود را به برنامه‌های جمعيت بيان می‌کردند و می­پذيرفتند که:

«1- به ملت کرد خيانت نکنند.

2ـ برای کسب خود مختاری کوشش کنند.

3ـ هيچ سری از اسرار جمعيت را نه کتبی، نه شفاهی و نه به هيچ شکل ديگری افشاء نکنند.

4ـ تا پايان عمر همچنان عضو جمعيت باقی بمانند.

5ـ تمام مردان کرد را برادر و تمام زنان کرد را خواهر خود بدانند.

6- بدون اجازه جمعيت به هيچ حزب و تشکيلات ديگری وارد نشوند و نپيوندند.»(۱۱۱)

از اعضای اوليه و پايه­گذاران«کومه­له­ی ژ.کاف»، ملا عبدالله داودی، قاسم قادری، محمد نانوازاده، عبدالرحمن ذبيحی، عبدالرحمن شرفکندی (هه ژار. شاعر معروف کرد)، محمد امين شيخ الاسلامی مکری(هيمن. شاعر کرد) و رحمان حلوی را می‌توان نام برد. مير حاج از کردهای عراق نيز در گردهمايی‌های اوليه و تنظيم خواسته‌های «کومه له ی ژ.کاف» نقش موثری داشته است.(۱۱۲)

«کومه­له­ی ژ.کاف» گرچه بصورت مخفی و محد‌ود فعاليت مي­کرد اما در مدت نسبتا کوتاهی توانسته بود بسياری از سر کردگان قبايل و مردم پاره‌ای شهرها را جذب کند.

سال­های جنگ جهانی دوم برای ایران همراه است با اشغال ايران توسط قوای شوروی و انگليس و آمريکا، سقوط ديکتاتوری رضا شاهی، و آغاز دوره‌ای از آزاديهای سياسی، فعاليت احزاب و مبارزات پارلمانی. ارتش بريتانيا در جنوب و ارتش سرخ در شمال، آذربايجان و بخش­هايی از کردستان حضور دارند. چنين تصور و آرزو مي­شد و شوروي­ها نيز اينگونه رسانده بودند که اتحاد شوروی در حل و فصل مسايل جهانی پس از جنگ از آرزوها و خواسته‌های مردم کرد حمايت خواهد کرد.

در اين ايام شوروی­ها در مناطق اشغالی و برای تامين نيازهای خود به آذوقه و محصولات کشاورزی و نيز تامين امنيت مناطق، با برخی روسای عشاير و متنفذ‌ين و مالکين محلی در ارتباط بودند. و «هنوز شش ماه از اشغال ايران نگذ‌شته بود که گروهی از فئودال­های کرد به شوروی دعوت شدند. شوروی‌ها در اين ملاقات وعده‌ای ندادند و از «مارکسیسم» چه آنوقت و چه بعدها چيزی نگفتند. کردها... با اين احساس که روس‌ها از درخواست مردم کرد برای خودمختاری حمايت خواهند کرد به ايران بازگشتند.»(۱۱3)

حسن ارفع، اسامی اين ميهمانان را‌ چنين معرفی می‌کند: «قاضی محمد سردفتر و حقوق­دان مهاباد، اميراسعد ده بکری، مجيد خان از مياندوآب، حاجی بابا شيخ، عبدالله ايلخانی زاده بوکان، رشيد وطه هرکی، زيرو بهادری از قبيله دوست حسن، ممدوی ازشکاک، موسی خان زرزا، حاج قرنی آقا، کاکاحمزه مامش، سيدمحمد صادق فرزند سيد طه نوه شيخ عبیدالله...»(۱۱۴)

و در اين شرايط خواهش و ميل به «آزاد ماندن» رشد کرد و تمايلات و نیات ملی تشديد شد. قاضی محمد شخصيت روحانی و معتبر مهابادی در سال 1323 به جمعيت «کومه­له­ی ژ.کاف» پيوست و بزودی «سيمای مقتدر» کومه­له شد.

«در سپتامبر۱۹۴۵ قاضی محمد و عده‌ای ديگر از کردها بار ديگر به شوروی احضار شدند اين بار هم با جعفر باقراف نخست وزير جمهوری آذربايجان شوروی ديدار کردند. کردها به باقراف گفتند که مي­خواهند کشوری کرد تاسيس کنند و اميدوارند اتحاد شوروی از کمک مالی و تسليحاتی بدانها دريغ نورزد. با قراف در پاسخ اظهار داشت که عجله‌ای نيست. آزادی کردها بايد مبتنی بر نيروهای مردمی باشد آن هم نه تنها در ايران بلکه در عراق و ترکيه هم. وی به کردان اطمينان داد که مصلحتشان در تکيه بر اتحاد شوروی است و در زمينه کمک مالی و حمايت نظامی وعده‌های مبهم بسيار به آنها داد.(۱۱۵)

دراين ملاقات قاضی محمد و همراهان ناخرسندی باقراف از«کومه­له­ی ژ.کاف» و پيشنهاد تاسيس حزب جديدی را متوجه شدند. در بازگشت از اين سفر قاضی محمد نتايج گفتگوها را با سران کومه­له در ميان گذاشت و سپس بيانيه‌ای با امضاء قاضی محمد و ۱۰۵ تن از سرشناسان کرد انتشار يافت. در اين بيانيه تاسيس حزب دموکرات کردستان و‌هدف­های حزب برشمرده شد. در کتاب جمهوری مهاباد مواد برنامه در ۸ بند آورده شده است:

«۱ـ مردم کرد ايران بايد از آزادی و خود گردانی در اداره امور خود بهره‌مند باشند يا در چارچوب کشور ايران خود مختاری داشته باشند.

2ـ زبان کردی زبان رسمی آموزشی و اداری باشد

3ـ انجمن ايالتی کردستان، بايد بی­درنگ، موافق با قانون اساسی انتخاب شود و بر تمام امور دولتی نظارت کند.

۴ـ کليه کارکنان دولت در منطقه کرد تبار باشند.

5ـ قانون واحد برای کشاورزان و مالکان وضع گردد و آينده اين دو طبقه تامين شود.

6- حزب دموکرات کردستان برای تامين وحدت و دوستی کامل در مبارزه با مردم آذربايجان و ساير اقوامی که در آذربايجان زندگی می‌کنند (آشوری­ها، ارمنی­ها وغيره) کوششی خاص مبذول خواهد داشت.

۷- ما آرزومند‌يم مللی که در ايران زندگی می‌کنند بتواند آزادانه در راه تامين سعادت وپيشرفت کشور خويش بکوشند. زنده باد خود مختاری دموکراتيک کردستان.»(۱۱۶)

در کتاب «جمهوری ۱۹۴۶ کردستان» و کتاب «کردها و يک بررسی تاريخی و سياسی» بند ۵ برنامه بگونه‌ای متفاوت ثبت شده است: «۵ ـ تمام عايدات درآمد منطقه لازم است در خود منطقه صرف شود».

غنی بلوریان در کتاب خاطرات خود به­نام ئاله کوک (برگ سبز) در صفحات 3ـ71 نکات قابل توجه مهمی را در باره تغییر برنامه و خواسته­ها و روش­های مبارزه کومه­له ژ. ک. و تغییر نام آن به حزب دموکرات کردستان مطرح می­کند.

به­گفته غنی بلوریان، کومه­له ژ. ک. شعار «کردستان بزرگ» را اعلام می­کند، با کردهای ترکیه و عراق پیمان همکاری می­بندد موسوم به «پیمان سه مرزی»، نه تنها با شوروی بلکه با «هر دولتی» که امکان داشت ارتباط می­گیرد و برای «آزادی کرد» و «استقلال کردستان بزرگ»، درخواست پشتیبانی می­کند. منظور غنی بلوریان از «هر دولتی»، دولت انگلستان است.

غنی بلوریان می­افزاید که: «روس­ها از قاضی محمد خواستند به تبریز برود» و پس از بازگشت قاضی محمد از تبریز در باره «رابطه انگلیس و کومه­له بحث می­شد و گفته می­شد شوروی از ارتباط بین مسئولین کومه­له و انگلیس ناراضی» است.

به­گفته غنی بلوریان، قاضی محمد در جلسه کمیته مرکزی کومه­له گفته است: «شعار کومه­له برای همه ما دارای احترام است»، ولی «شرایط روزگار به­گونه­ای است که هیچ­یک از جناح­های جهان از خواسته­های امروز کومه­له دفاع نمی­کند» و این­که «درخواست امروزه ما باید در چارچوب خاک ایران ارزیابی شود و چیزی در برنامه خود بگنجانیم که با متن قانون و شرایط امروز دولت ایران هماهنگ باشد» و براساس این نگرش لازم است که «نام کومه­له نیز تغییر یابد و قالب و چارچوب جدیدی مشخص کنیم که با شعارهای جدید ما مغایرت نداشته باشد.»

غنی بلوریان پس از نقل خاطرات خود از گفته­های قاضی محمد، می­گوید: «بدین طریق در روز دوم آبان­ماه سال 1324/1945 کنگره اول حزب دمکرات منعقد شد. در این کنگره نام کومه­له ژ. ک. و شعارهایش را تعییر دادند. با کمال تاسف تغییر شعارهای کومه­له ژ. ک. یک عقب­نشینی تلخ در تاریخ جنبش آزادی­خواهانه کردستان بود که شرایط بر مردم ما تحمیل کرد.»

در تحولات بعدی در ۲۲ ژانويه ۱۹۴۶ برابر۲ بهمن (۲ری بنه دان) ۱3۲۴شمسی، قاضی محمد در ميدان «چوارچرای» مهاباد با حضور جمعيت بزرگی از بزرگان شهر و روسای بسياری از قبايل کرد تاسيس جمهوری مهاباد را اعلام کرد. در اين روز پرچم کردستان برفراز ادارات مهاباد، نقده و اشنويه به اهتزاز در آمد.

اين پرچم دارای همان سه رنگ سبز و سفيد و سرخ اما به ترتيب عکس پرچم ايران و در زمينه سفيد آن خورشيدی با دو خوشه‌‌ی گندم نقش شده بود. قاضی محمد پس از اعلام جمهوری و در مقام ریيس جمهور، اعضاء کابينه جمهوری خود مختاری مهاباد را انتخاب و معرفی کرد:

حاجی بابا شيخ. نخست وزير (صدرهيئت رئيسه). اهل بوکان. سياستمداری شصت و پنجساله. ازخانواده سادات زميبل اطراف بوکان. در زمان رضاشاه از دوستان وفادار و قابل اعتماد رضاشاه بود ونزد او نفوذ و اعتبار داشت. «حاجی شيخ بابا نزديکی خاصی با قاضی محمد نداشت و چنين استنباط مي­شد که برای خنثی کردن اعمال و کردار خانواده ايلخانی زاده‌های بوکان به مقام صدارت عظما رسيده است... او رفتار بسيار خوبی با مردم داشت... اما هرگز فرد قدرتمندی در حکومت نبود.»(۱۱۷)

وزارت جنگ به عموزاده قاضی محمد يعنی محمد حسين سيف قاضی واگذار شد.

وزارت فرهنگ: مناف کريمی. ازمهاباد. از اعضای قديمی «جمعيت ژ.کاف» و عضو کميته مرکزی. مناف کريمی جوانی بيست­وپنج ساله از خانواده‌های متوسط اما شناخته شده و مورد احترام مردم مهاباد.

وزارت داخله (کشور): محمد امين معينی. صاحب گاراژ و دارای روابط تجاری با تجار روسی مستقر در تبريز‌.

وزارت بهداری: سيد محمد ايوبيان. جوانی سی ساله و خود ساخته. داروخانه‌ای را که متعلق به پدرش بود اداره مي­کرد. يک سال پس از تشکيل «جمعيت ژ.کاف» به عضويت آن در آمده بود.

وزارت امورخارجه: عبدالرحمن ايلخانی زاده فرزند حاجی بايزيد آقا.

وزارت راه: اسماعيل‌آقا ايلخانی­زاده پسر عموی عبدالرحمن ايلخانی­زاده. هر دو از خانواده‌های متنفذ بوکان از ايل ده بکری که نوعی رقابت با قاضی داشتند و انتخاب آنان انتخابی سياسی و ضروری بود. ايلخانی­زاده ها عضو «جمعيت ژ.کاف» و حدودا سی­وپنج ساله بودند.

وزارت اقتصاد: احمد الهی. چهل ساله. اهل بازار و کسب وکار. تحصيلکرده و آشنا با مناطق مختلف کردستان از نظر زمينه‌های تجاری و تجارت. از اعضای قديمی «جمعيت ژ.کاف» و در منزل او بود که قاضی محمد برای عضويت در جمعيت مراسم تحليف بجای آورد.

وزارت کار: خليل خسروی. از خانواده‌های قديمی مهاباد. چهار ماه پس از تشکيل «جمعيت ژ.کاف» به عضويت آن در آمده بود.

وزارت پست و تلگراف: کريم احمدین. مردی چهل ساله از خانواده‌ای نيک.

وزارت تجارت: حاج مصطفی داودی. مردی پنجاه­وپنج ساله از خانواده­ی بسيار محترم و پرجمعيت. در باغ او بود که نطفه «جمعيت ژ.کاف» بسته شده خود او اما يکسال بعد به عضويت جمعيت درآمد.

وزارت دادگستری: ملاحسين مجدی. با سوادترين و نامدارترين روحانی مهاباد. اعتبار و ارزش مذهبی و قضايی او، نشان شايستگی او برای اين مقام بود.

وزارت کشاورزی: محمود ولی­زاده. جوان­ترين عضو کابينه. بيست وسه ساله. مدرسه عالی کشاورزی کرج را به پايان برده بود. ازخانواده‌های بالای مهاباد و از سال ۱9۴۳ به عضويت در«جمعيت ژ.کاف» در آمده بود.

با توجه به همين ترکيب کابينه است که نويسنده کتاب «جمهوری ۱۹۴۶ کردستان» در تحليل خود از «قدرت حکومت» می‌نويسد: «بدين سان قدرت حکومت در مهاباد در دست خانواده‌‌های مرفه یا تحت نفوذ آنان بود. برخورد اين دسته با مسايل سياسی و اقتصادی، محافظه­کارانه و قد‌‌‌‌يمانه بود و از آنان جز اين هيچ انتظار ديگری نمی‌رفت اما از نقطه نظر اجتماعی مترقی بودند. اگر منصفانه قضاوت کنيم کابينه، جنبش ملی کرد را زير نظر داشت و رهبری می‌کرد، شهر مهاباد را خوب راه می برد. اما منطقه مهم اروميه و در جنوب سقز و سردشت دراختيار آنان نبود.»(۱۱۸)

درک کينان نيز درباره ترکيب و سرشت «جمهوری مهاباد» می‌نويسد: «‌دولتی که در مهاباد تشکيل شد مرکب از اعيان شهر و روسای محافظه­کار قبايل بود. در حقيقت حکومت طبقات بالای مردم کرد بود. مترقی­ترين جنبه اين حکومت برنامه آموزشی و رفاه اجتماعی آن بود که برحسب معيارهايی که آن زمان در آسيای غربی جاری بود «ليبرال» بود. قدرت حکومت در وجود قاضی محمد متمرکز بود و از او به ادارات متعددی که روسای آنها برحسب اعتماد شخص او انتخاب شده بودند تسری می­يافت. حکم و اقتدار حکومت در نواحی عشايری همچنان دردست روسای عشاير بود. پشتيبان معنوی و روانی اين حکومت وعده‌های دولت اتحاد شوروی بود.»(۱۱۹)

نيروهای مسلح جمهوری مهاباد پس از سربازگيری از مهاباد و اطراف نزديک به ۱۳۰۰ سرباز و افسربود. آموزش نيروها عمد‌تا توسط افسران کرد و بويژه چهار افسر کرد عراقی که همراه ملا مصطفی به ايران آمده بودند صورت می­گرفت. مردان مسلح بارزانی که اساس نيروی نظامی جمهوری مهاباد را تشکيل مي­دادند به تفاوت از ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ چريک کارآزموده تخمين زده شده­اند. سرلشکر حسن ارفع نيروهای‌ ملامصطفی را «حدود دوهزار نفر عشاير» برآورد می‌کند.

در کتاب‌‌ «جمهوری‌‌ مهاباد» همراهان مسلح بارزانی هزار نفر با خانواده­هايشان برآورد شده که بتدريج تا سه­هزار نفر افزايش يافته‌اند.

علاوه بر اين نيروهای مسلح عشاير و سران عشاير موافق «جمهوری مهاباد» را نيز بايد در نظر داشت. البته رقابت‌ها، دشمنی‌ها و کينه­ورزی‌های قبيله‌ای و قديمی ميان قبايل گوناگون و ناپایداری جبهه­گيری آنان و همچنين تاثير سياست و روابط شوروی، دولت مرکزی ايران، و جمهوری مهاباد بر نوسانات عشاير و سران قبايل را نبايد از نظر دور داشت. با تصرف برخی پادگان­ها و کلانتری­ها، مقداری سلاح و مهمات بدست جمهوری مهاباد افتاده بود. بعدها شوروی­ها نيز سلاح، ده­ها کاميون و جيپ نظامی به جمهوری مهاباد تحويل دادند. ۵۰ تن از جوانان و نوجوانان کرد نيز برای آموزش رسمی نظامی به آذربايجان شوروی فرستاده شدند.

سرلشگر ارفع در برآورد ديگری می‌‌‌‌‌‌‌گويد: «تعداد قوای مسلحه حزب دموکرات کردستان بعلت اشکال شمارش آنها بدقت معلوم نيست می‌توان گفت در نواحی جنوب و جنوب­شرقی مهاباد در حدود دوازده­هزار نفر مسلح موجود بود چهارهزار نفر نيز در شمال مهاباد مستقر بودند...»

فرهنگ و آموزش

جمهوری مهاباد برای گسترش فرهنگ و زبان کردی تلاش می‌کرد و اميدوار بود تا مهاباد را به مرکزی برای جنبش فرهنگی و ملی ـ نظير سليمانیه يا سوريه ـ تبديل کند. در ابتدا آموزگاران کرد در کلاس­ها، کتاب­های درسی فارسی را برای دانش­آموزان به کردی بازگو می‌کردند. بعدها کتاب­های آموزشی به کردی چاپ شد.

يک روزنامه و يک ماهنامه سياسی هر دو بنام «کردستان» و دو مجله عمدتا فرهنگی بنام‌های «هاوار»(فرياد) و «هلال» به کردی منتشر شدند. همه اين نشريات، در چاپخانه‌ای که ارتش سرخ به جمهوری مهاباد داده بود چاپ می‌شدند. روزولت می‌نويسد: «اهميتی را که قاضی محمد برای ادبيات و زبان کردی قائل بود می‌توان از اين نکته دريافت که در ميان کارکنان دفترش دو شاعر جوان، هژار و هيمن بودند که سروده‌هايشان به رغم کمبود کاغذ چاپ و نشر می­شد. اگر چه اين کوشش­ها در طی عمر کوتاه جمهوری آن اندازه نبود که بتواند مهاباد را به سطح دو مرکز فرهنگی ـ سليمانه و سوريه ـ که بيست­وپنج سال بود زبان و فرهنگ کرد آزادانه درآنها آموخته و نوشته ميشد ارتفاء دهد با اين همه مهاباد از نظر سياسی کانونی بود که چشم همه کردان بر آن دوخته شده بود. محافل فرهنگی کردهای بيروت و استانبول و بغداد و همچنين کردهای کوه نشين همه مراقب بودند ببينند آيا جنبش قاضی محمد کامياب خواهد بود يا ناکامياب خواهد شد.»(۱۲۰)

کومه­له نيز در دوران فعاليت خود چند روزنامه و مجله کردی از جمله «گلاويژ» (ستاره سهيل) و «نيشتمان» (ميهن) منتشر می‌کرد. نيشتمان ارگان رسمی «جمعيت ژ.کاف» بود و روی جلد آن تصوير صلاح­الدين ايوبی نقش بسته بود.

نگاهی به گذشته: محدودیت­ها و ناسازگاری­ها

بنظر می‌رسد «جمهوری مهاباد» هم از آغاز تاسيس و اعلام موجوديت، حداقل همزاد سه ناسازگاری فرساينده بوده است. ناسازگاری ميان مفهوم حقوقی حق تعيين سرنوشت آزادانه ملت کرد و واقعيت وابسته بودن تاسيس و بقای «جمهوری مهاباد» به قدرت شوروی و تعادل قوای جهانی؛ ناسازگاری ميان مفهوم و ساختار سياسی «جمهوری خودمختار» و چهارچوب قانون اساسی رژيم مشروطه سلطنتی ايران؛ ناسازگاری ميان مفهوم و فلسفه سياسی«جمهوری» بعنوان نمود دولت مدرن و ساختار و مناسبات قبيله‌ای نيرومند در کردستان.

«قاضی محمد از آغاز تا پايان جمهوری، با درد و اندوه وابستگی جنبش ملی کرد را به حمايت اتحاد شوروی حس می‌کرد. او احساس می‌کرد که حکومت مهاباد تنها با اتکا به حمايت دولتی نيرومند می‌تواند در برابر خصومت ايران یا خصومت احتمالی کشورهای همسايه، مقاومت کند و پايدار بماند. اين دولت نيرومند در شرايط و اوضاع آن روز، تنها می‌توانست اتحاد شوروی باشد.»(۱۲۱)

مفهوم خودمختاری براين معنا دلالت دارد که «ايالت خودمختار» يا «جمهوری خودمختار» در چهارچوب مرزهای سياسی و قانون اساسی دولت يا فدراسيون يا کنفدراسيون متبوعه، از خود مختاری برخوردار است. براين اساس «جمهوری خودمختار» يا «جمهوری» در چهارچوب جمهوری يا اتحادی از جمهوری­ها قابل تصور و تحقق است. ناسازگاری ميان «جمهوری مهاباد» و چارچوب قانون اساسی رژيم مشروطه سلطنتی چگونه توضيح و تبیين می­شده است؟

و بالاخره ناسازگاری ميان مفهوم «جمهوری» بعنوان دولت مدرن و واقعيت قدرت ايلات و سرکردگان ايلی. قدرت قبايل بگونه‌ای بود که شوروی­ها مقد‌‌متا با برخی روسای قبايل تماس گرفته بودند. در ميان اين رؤسا، قرنی آغارئيس العشاير رئيس مامش، عمر خان شريفی رئيس قبيله شکاک و امیراسعد د‌‌هبکری پيشنهادات شوروی­ها را نپذيرفته بودند. و مي­دانيم قاضی محمد و اعضاء کابينه او هيچگونه تصميم مهمی بدون مشورت و رايزنی با رهبران بزرگ و مهمی چون عمر خان شکاک، رشيد بيک هرکی و يا ملا مصطفی بارزانی، نمی­گرفتند.

ناسيوناليسم کرد، همواره از دو گرفتاری بزرگ آسيب ديده است. از درون گرفتار مناسبات سنتی و روابط قبيله‌ای و از بيرون گرفتار چنبره­ی رقابت دولت­های منطقه و قدرت­های بين­المللی. اين دو گرفتاری همزاد، جنبش ناسيوناليسم کرد را به دور باطل خيزش ـ شکست ـ خيزش‌ کشانده­اند. ملا مصطفی بارزانی پس از شکست جمهوری مهاباد گفته بود: «اين کردها نبودند که از ارتش شاه شکست خوردند بلکه شوروی بود که از ايالات متحده و بريتانيا شکست خورد». بی­گمان کردها و بويژه کردهای بارزانی جنگجويانی کارآزموده و بيباک‌اند. سخنان ملا مصطفی اما هم بيان آشکارای واقعيت تلخ مشروط بودن سرنوشت جنبش ملی کرد به قدرت­های بين المللی است و هم بيان نيمه پنهان غرور شواليه­گری قرون وسطايی و سنت تفاخر قبيله‌ای.

موقعيت و سرنوشت سياسی «جمهوری مهاباد» همچون سرنوشت حکومت فرقه دموکرات آذربايجان، به چگونگی روابط دولت شوروی با دولت مرکزی ايران و تعادل قوای بين المللی گره خورده بود.

پس‌ از مذاکرات قوام با استالين در مسکو و توافقنامه قوام ـ سادچيکف بر سر امتياز نفت شمال به شوروی گفتگوها و مصالحه جویي­هایی بين دولت مرکزی و حکومت فرقه دموکرات آذربايجان برقرار بود. بنابر موادی از اين تواقفات، پيشه­وری مقام نخست وزيری آذربايجان را وانهاد و دولت قوام، دکتر سلام­اله جاويد وزير کشور حکومت فرقه دموکرات آذربايجان را به سمت استانداری آذربايجان پذيرفت. ساير وزراء نيز از طرف دولت مرکزی به مسئوليت‌های اداری استان گمارده شدند. براساس توافق، آذربايجان و از جمله مناطق کردنشين در قلمرو حاکميت مرکز قرار گرفت. بدين ترتيب در حاليکه فرقه دموکرات آذربايجان ـ هرچند موقتی و نا پايدار ـ به وضع خود جنبه‌ی قانونی داده بود، موقعیت «جمهوری مهاباد» ناروشن بود.

«... سرانجام قاضی محمد خود به تهران رفت تا نارضايی خود را از اين ترتيبات به نخست وزير قوام اظهارکند.‌ از قوام خواست به استانداری استانی مرکب از نواحی کردنشين آذربايجان و مناطق وسيع­تری از کردستان تحت حکم و اختيار دولت مرکزی، يعنی سرزمينی که از مرزهای اتحاد شوروی تا نقطه‌ای از نيم راه بين سنندج و کرمانشاه امتداد داشت، نصب گردد، استان جديد از درجه‌ای از خود مختاری داخلی بهره‌مند باشد و کارکنان استان و سربازان مستقر درآن به تمام و کمال از مردم محل تامين شوند. نخست وزير محتال ايران با پيشنهاد قاضی موافقت کرد. مشروط براين که قاضی موافقت دکتر جاويد استاندار دموکرات آذربايجان را جلب کند. دکتر جاويد با خشم و تغير اين پيشنهاد را رد کرد، و اصطکاک و برخورد کردها و آذربايجانی­ها همچنان ادامه يافت.

اگر چه در طی اين مذاکرات، برقراری آتش­بسی بين دولت مرکزی از يک سو و کردها وآذربايجانی­ها از سوی ديگر توافق شده بود، تک تيراندازی­ها و برخورد‌های موضعی همچنان روی می­داد، که گاه به رويارويی مستقيم نيز می‌کشيد...»(۱۲۲)

در مرحله پس از مذاکرات و درگيري­های پراکنده، يعنی در مرحله‌ای بينابينی و بالنسبه آرام، گروهی خارجی، چهار آمريکايی و يک فرانسوی از کردستان بازديد کردند و ميهمان قاضی محمد شدند. آنان «جمهوری را دستگاهی کارآ و کارآمد يافتند. دولت قاضی محمد گرچه پايه و اساس حقوقی نداشت چون گذشته بردوام بود و تنها عنوان وزيران آن از «وزير» به «ریيس» تغيير يافته بود و وی خود تنها، رهبرحزب (پيشوای حزبی دموکراتی کردستان) بود... کسانی که فرصت يافته و با قاضی محمد ديدار کرده‌ بودند بی­اختيار تحت تاثير شخصيت وی قرار گرفته بودند و به سهولت دريافته بودند که چرا برای ملّيون همه جاهای کردستان به «مظهری» بدل شده است... صدايش نرم و خوش آهنگ و حرکاتش آرام و موقر بود. نوعی انترناسيوناليست بود، به همه ملت‌های جهان مهر می­ورزيد... مردی می­نمود سخت معتقد، و پشت بند اين اعتقاد، شجاعتی کم نظير و از خود گذشتگی بود. اما سعه فکر و نظر و اعتدال، تعادلی در اين عناصر به وجود آورده بود. دست کم در اين مرحله‌ای که ازآن سخن می­داريم خواست‌هايش معتدل‌اند: خود مختاری کردستان در چهارچوب کشور ايران. آشکار می­گفت که وی نيز در اين نظر کردان سهيم است که متعقدند از آنجا که از لحاظ نژادی عضو همان شاخه ايرانی­ای هستند که فارس­ها نيز عضو آنند لذا وی دليل و موجبی نمی‌بيند که نتوانند همان اتحادی را باهم داشته باشند که مادها و پارس‌های باستان داشته بودند. ... با اين همه اين هم جای انکارنيست که پيروانش تمايلات و آرزوهای «پان کردی» داشتند و اميدوار بودند بتوانند مهاباد را به مرکز فرهنگ و جنبش ملی کرد بدل کنند...»(۱۲۳)

بی­گمان قاضی محمد آرزومند سعادت مردم کرد و‌مردم ایران بود. آرزویی نیک که در آزمون سخت مبارزه در شکاف قدرت‌ها، نا‌فرجام ماند.

فرجام کار

سرانجام با خروج قوای شوروی از ايران، ارتش دولت مرکزی،‌ آذربايجان و تبريز را در غوغای هزيمت سران و فعالين فرقه دموکرات آذربايجان و در آشوب کشت و کشتارهای هولناک باز پس گرفت.

جمهوری مهاباد نيز در مصالحه و مواضعه­ی سياسی دولت شوروی و دولت مرکزی تهران، وجه­المصالحه قرار گرفت. ارتش ايران روانه کردستان شد. صدر قاضی برادر قاضی محمد و نماينده مجلس در مياندوآب با سرلشکر همايونی ديدار کرد واعلام کرد: «کردها آماده اند با مسالمت از ارتش ايران استقبال کنند.»

سرلشکر همايونی واحدهای ارتش را به­همراه افراد مسلحی از عشاير دهبکری و مامش و منگور به فرماندهی سرهنگ دوم غفاری به مهاباد فرستاد. نماينده قاضی در بيرون شهر جلوی اين نيروها را گرفت، به فرمانده نيروها اعلام کرد قرار قاضی محمد با همايونی بر اين بوده که واحدهای نظامی وارد شهر شوند و نه عشاير مسلحی که ممکن است موجب آشوب شوند. عشاير بازگردانده شدند. واحدهای ارتشی وارد مهاباد شدند و به عمر يک­ساله جمهوری مهاباد پايان داده شد.

قاضی محمد و فرماندهان ارتش از يکديگر ديدار کردند. قاضی محمد برای نجات ديگران از کيفر، مسئوليت همه اقدامات جمهوری مهاباد را بعهده گرفت. قاضی محمد، سيف قاضی، صدر قاضی و همه اعضای کميته مرکزی حزب دموکرات کردستان و اعضاء کابينه جمهوری مهاباد دستگير و زندانی شدند. تنها عضو دولت جمهوری مهاباد که از تعرض مصون ماند حاج بابا شيخ بود بخاطر مقام و موقعيت مذهبی‌اش...

قاضی محمد، برادرش صدر قاضی که نماينده مجلس شورای ملی بود و هميشه نقش ميانجی و رابط با دولت مرکزی را بعهده گرفته بود و نيز محمد حسين سيف قاضی، در محکمه‌ای نظامی‌ که در مهاباد تشکيل شد محکوم به اعدام شدند و در ميدان چوار چرای مهاباد بردار شدند. بردار کردن قاضی محمد و همراهانش، اقدامی ناجوانمردانه و نابخردانه از طرف قدرت مرکزی بود. چرا قاضی محمد را اعدام کردند؟ دربار شاه، دولت قوام يا فرماندهان ارتش، کدام يا کدام‌ها و چگونه تصميم به اعدام قاضی محمد گرفتند؟

آیا درست است که قوام­السلطنه با اعدام قاضی محمد موافق نبوده است؟ جريان محاکمه، اتهامات و ادعانامه دادستان، و مدافعات قاضی محمد و همراهانش در هاله‌ای از ابهام و پرسش‌های بی­پاسخ قرارگرفت.

درباره محاکمه و دفاعیات قاضی محمد تنها و پس از گذشت نزدیک به شصت سال از آن محاکمه، در کتاب «قاضی محمد و جمهوری درآینه اسناد» که در سال 1380 شمسی در همدان منتشر شده، اطلاعاتی درباره چگونگی محاکمه و دفاعیات قاضی محمد درج شده است.

کتاب ــ بدون ذکر دقیق منبع ــ و به نقل از «کیومرث صالح» اطلاعات و جزئیات قابل توجهی از جریان محاکمه و دفاعیات و صحنه بردارکردن ناجوانمردانه قاضی محمد و همراهانش را بدست می­دهد.

سایت اینترنتی حزب دموکرات کردستان ایران هم که اطلاعاتی را عینا از کتاب «قاضی محمد و جمهوری در آینه اسناد» منتشر کرده است در توضیح موقعیت کیومرث صالح بعنوان «خبرنگار مجله ارتش شاهنشاهی» و گزارش او که «در ویژه نامه‌ای چاپ‌ شده و جهت مطالعه به­شیوه‌ای بسیار محرمانه در اختیار افسران بلند پایه و مورد اعتماد شاه قرار داده شده بود»، روشن نمی‌کند که منبع این گزارش کجاست.

قاضی محمد با رفتار بزرگوارانه، شرافتمندانه و شجاعانه خود در قلب میليونها زن و مرد کرد و آزاديخواهان ايران، زنده ماند.

درباره اعدام صدر قاضی، آيا آن­گونه که برخی روزنامه ها نوشتند دليل اعدام صدر قاضی، برآشفتگی فرماندهان ارتش از نامه صدر قاضی بوده که در آن ارتش شاهنشاهی را با تعريضی به حوادث سوم شهريور ۱۳۲۰ و فروپاشی ارتش رضاشاهی، تحقير کرده بوده است؟

در شعری منسوب به فردوسی گفته مي­شود:

همه سر به سر تن به کشتن دهيم از آن به که کشور به دشمن دهيم

و صدر قاضی با دگرگونی در اين شعر و کنايه به فرماندهان ارتش نوشته بوده:

همه سر به سر پشت به دشمن دهيم از آن به که يک تن به کشتن دهيم.

نظاميان، چاپخانه کردی را بستند، آموزش به زبان کردی را ممنوع کردند و تمام کتاب‌های کردی را در ملاء عام سوزاندند.

دولت برای ارعاب عشاير يازده تن از روسای درجه دوم عشاير فيض­اله بيگی و گورک سقز را نيز اعدام کرد.(۱۲۴)

نکته آخر و مهم اينکه بنابه گزارش نويسنده کتاب «جمهوری مهاباد» و در مقام مقايسه با ورود ارتش به تبريز که گروه­هايی از اهالی نيز دست به کشتار طرفداران فرقه دموکرات آذربايجان زده بودند، در مهاباد «‌همه چيز به مسالمت گذشت و اين واقعه از اين لحاظ جالب است که در ساير جاهای آذربايجان پليس مخفی (پليس مخفی دموکرات آذربايجان) نيرومند بود و آماده مقابله با چنين وقايع و اوضاعی بود درحاليکه قاضی محمد فاقد چنين ابزاری بود. اين حقيقت مؤيد گزارش­هايی است حاکی از اين که رژيم قاضی محمد ـ دست کم در پايتختش ـ مقبول وموجه بوده است.»(۱۲۵)

* برگرفته از کتاب جمهوری­خواهی در ایران، نشر باران، سوئد

* عکس­ها از «تاریخچه مهاباد» گردآوری سید محمد صمدی، منتشره در 1363 شمسی، برگرفته شده است.

---------------
پانویس­ها

(۱۰۹) ـ ايگلتون، ويليام. جونير. جمهوری ۱۹۴۶ کردستان. اکسفورد ۱۹۶۳ ترجمه سيد محمد صمدی ۱۳۶۰ ص ۶۷


(۱۱۰) ـ آرچی، روزولت. پسر. جمهوری مهاباد. منتشره در۱۹۴۷. ترجمه ابراهيم يونسی ص ۱۷۸.

آرچی روزولت معاون وابسته نظامی آمريکا در ايران بود از مارس ۱۹۴۶ تا ۱۹۴۷. طی اين مدت مطالعاتی درباره وضع کردستان کرد و يکی از چهار نفر آمريکائيانی بود که در زمان حيات جمهوری کردستان با قاضی محمد ديدار کردند.

(۱۱۱) ـ ايگلتون، ويليام. جونير. جمهوری ۱۹۴۶ کردستان. ص ۸-۶۷ 


(۱۱۲) ـ گفته مي­شود شيخ عزالدين حسينی نيز در آن ايام به «کومه­له‌ی. ژ. کاف» پيوسته اما بعدها و بدنبال دخالتگری شوروی­ها و تغيير نام «کومه­له‌ی. ژ. کاف» به حزب دموکرات کردستان، کناره­گيری کرده است.

(۱۱۳) ـ درک، کينان. کردها و کردستان. فصل ايران در سده بيستم. ص ۱۱۹

(۱۱۴) ـ ارفع، حسن. سرلشکر. کردها و يک بررسی تاريخی و سياسی. ص ۷۲

(۱۱۵) ـ درک، کينان. مختصر تاريخ کرد. ترجمه ابراهيم يونسی ص ۱۲۱

(۱۱۶) ـ آرچی، روزولت. پسر. جمهوری مهاباد. صص ۶-۱۸۵
(۱۱۷) ـ ايگلتون، ويليامز.جونير. جمهوری ۱۹۴۶ کردستان ص ۱۲۳

(۱۱۸) ـ ايگلتون، ويليامز. جونير. جمهوری ۱۹۴۶ کردستان صص ۷- ۱۲۶

(۱۱۹) ـ درک، کينان. مختصر تاريخ کرد. ايران در سده بيستم ص ۱۲۴
(۱۲۰) ـ آرچی، روزولت. جمهوری مهاباد. ص ۱۹۷
هژار: بينوا. تخلص عبدالرحمن شرفکندی است. هيمن: آرام. تخلص زنده ياد محمدامين شيخ­الاسلامی بود.

(۱۲۱) ـ درک، کينان. مختصر تاريخ کردستان. ايران در سده بيستم. ص ۱۲۵

(۱۲۲) ـ آرچی روزولت. پسر. جمهوری مهاباد. صص ۲-۱۹۱
برای اطلاع از چگونگی برخوردهای نظامی ميان ارتش مرکزی و نيروهای مسلح جمهوری مهاباد نگاه شود به کتاب سرلشگر حسن ارفع: کردها و يک بررسی تاريخی و سياسی. همچنین به کتاب قاضی محمد و جمهوری در آینه اسناد تالیف بهزاد خوشحالی چاپ 1380 شمسی همدان.

(۱۲۳) ـ آرچی، روزولت. جمهوری مهاباد. صص ۶-۱۹۵
(۱۲۴) ـ ابراهيم يونسی مترجم برجسته ايرانی و مترجم کتاب «جمهوری مهاباد» در توضيحات خود اسامی اعدام شدگان را چنين ثبت کرده است: اعدام شدگان رژيم شاهنشاهی در سقز عبارت بودند از: برادران فاروقی، احمدخان فاروقی، سالار فاتح، عبدالله خان متين، محمد خان دانشور، برادران جوانمردی(علی آقا و رسول آغای جوانمردی) علی خان فاتح، حسن خان فيض­الله بيگی، شيخ صديق سعدی، شيخ امين اسدی (کس نزان)، احمد خان شجيعی، محمد خان باباخانی. علی بيگ شيرزاد نيز در بوکان شهيد شد. اينها همه مردمی سرشناس بودند. آمارمردم ساده‌ای را که پس از سقوط حکومت قاضی محمد قربانی دستگاه ستم­شاهی شدند در دست ندارم.
(۱۲۵) ـ آرچی، روزولت. پسر. جمهوری مهاباد ص ۲۰۵

تجمع اعتراضی رانندگان خودروهای شخصی سنندج در مقابل استانداری کردستان ، موکریان

تعدادی از رانندگان خودروهای شخصی شهر سننـدج در اعتراض به سهمیه بندی جدید بنزین ، درمقابل استانداری استان کردستان تجمع کردند .

این تجمع که سه ساعت به طول انجامیـد ، دراعتراض به کاهـش سهمیه بنزین برای خودروهای سواری پلاک سفید از 25 لیتر به 10 لیتر صورت گرفت .

این اعتراض با حضورمقامات مربوطه در محل و قول مساعد آنها مبنی بر حل مشکل سهمیه بندی بنزین و رسیدگی به مطالبات رانندگان پایان یافت .

تصویب لایحه‌ تحریم علیه‌ ایران

کنگره آمريکا لايحه ای را مورد تصويب قرار داده است که به موجب آن مؤسساتی که در صنعت نفت يا در کمک رساندن به توسعه سلاح های کشتار جمعی ايران سرمايه گذاری کنند، تحريم ميشوند

تاريخچه ايل چهاردولي(از طوايف بزرگ لكها)

تشکر له سایتی

http://2103.blogfa.com

بیانیه شاخه جوانان حزب حیات آزاد کردستان ( پژاک )

فهرست شهرهای کردستان ایران

استان کردستان:

سنندج-قروه- سقز-مریوان-بیجار-بانه-کامیاران-دیواندره-سروآباد-دهگلان-موچش-دزج-وینسار-شویشه-چناره-زرینه-ساوجی-آرمرده-بوئین سفلی-صاحب-بابارشانی

استان آذربایجان غربی:

مهاباد-بوکان-سردشت-پیرانشهر-نقده-اشنویه-شاهین دژ-تکاب - میاندوآب-قره موسالو-خلیفان-محمدیار-نالوس-کانی سور-میرآباد-سیلوانه -سرو-قطور-کتبان

استان کرمانشاهان:

کرمانشاه-اسلام آباد غرب-سرپل ذهاب-جوانرود-پاوه-سنقر-کنگاور-هرسین-صحنه-گیلانغرب-قصرشیرین-میان راهان-بیستون-روانسر-گهواره-کوزران-نودشه-نوسود-کرند-هلشی- سومار-رباط-سرمست

استان ایلام:

ایلام-ایوان-سرابله-مهران-آبدانان-دره شهر-زرنه-قلعه دره ملکشاهی-حمیل-توحید-صالح آباد-بدره-لومار-پهله-سراب باغ-گراب-کونانی

استان همدان:

اسدآباد- فرسفج - فیروزان-نهاوند-ملایر-سامن

استان زنجان:

ماه نشان-قیدار-دندی

استان لرستان:

بروجرد-کوهدشت - الشتر- نورآباد-چغلوندی-فیروزآباد-چالانچولان-اشترینان

استان خراسان شمالی:

بجنورد-قوچان-شیروان-درگز-کلات نادری-باجگیران-اسفراین-فاروج-حصار گرمخان

شهرهای کردکوی در استان گلستان -شهرکرد-کهک در قم و قسمتهای پراکنده ای  هم از رشته کوه البرز دارای جمعیت قابل توجهی از کرد زبانان می باشند.

کردستان همواره بخشی از سرزمین ودیاری بسیار بزرگ و آباد به نام"دینوَر" یا "دیناور" بوده که  اشو زرتشت پیامبر ایرانی در شمال آن زاده شده است.کردستان تا به امروز میراث دارفرهنگ دوره مــــــــاد و اشــکـــــانی بوده و این در گویش ها آیین ها موسیقی و...  تجلی یافته است.

مردم این سامان از آغاز ورود دین اسلام به ایــــــران به دین مبین اسلام  گرویده ودر راهش فداکاری وایثار کرده اند. برای نمونه می توان به رشادتهای صلاح الدین ایوبی در جنگ های صلیبی اشاره نمود.

مصطفی بارزانی

کردها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.

 

کردها یکی از اقوام ساکن خاورمیانه‌ هستند که در غرب آسیا و در بخش غربی فلات ایران زندگی می‌کنند. کردها به زبان‌ کردی، از شاخه غربی زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند.

در دوران اخیر، برخی به کل سرزمین‌های کردنشین نام کردستان را برنهاده‌اند، هرچند که در تمام تاریخ مستند بشری اثری از کشوری بنام «کردستان» وجود ندارد. کردستان نام یکی از ایالات ایران بوده است. در جنگ چالدران که بین نیروهای شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان سلیم اول عثمانی در سال ۱۵۱۴ میلادی انجام گرفت بر اثر شکست ایران، بخشی از کردستان از ایران جدا شد و نصیب عثمانی ‌گردید (کردستان عثمانی).

امپراتوری عثمانی سالها چون ابرنیرویی بر گوشه‌ای از جهان دربرگیرندهء سرزمینهای عربی،آسیای صغیر؛ بالکان فرمان ‌راندند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: (کردستان عثمانی)، سرزمینهای عربی، آسیای صغیر و بالکان تدريجا مستقل گرديدند.

(کردستان عثمانی)، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه قرار می‌گیرد. (البته در این کشورها هم همه نواحی «کردی» کاملاً کردنشین نیستند و اقوام غیرکرد هم در آن سرزمین‌ها سکونت دارند.

بیشتر تاریخ شناسان پر آوازه براین باورند که، کردهای امروز نوادگان مادهای دیروزند.«اگر کردها نوادگان مادها نباشند، پس برسر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمده‌است و این همه قبیله و تیرهٔ مختلف کرد که به یک زبان ایرانی و جدای از زبان دیگر ایرانیان تکلم می‌کنند؛ از کجا آمده‌اند؟» (مینورسکی ۱۹۷۳)

بسیاری از پژوهشگران، از جمله «تئودور نولدکه» خاورشناس بزرگ آلمانی، معتقدند که اگر روزی زبان مادی درست شناخته شود، بدون شک خویشاوندی بسیار نزدیکی با زبان پارسی باستان خواهد داشت، ولی تاکنون متاسفانه از مادها حتی یک اثر مستند در دست نیست.

در حال حاضر چنین فرض می‌شود که کردها بخش اصلی بازماندگان اقوام بومی خاورمیانه‌ و مادها هستند و به زبان کردی، مربوط به شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند. این نکته که که زبان کردی بازماندهٔ زبان ماد است، و التزاما کردهای امروزی هم استمراری از مادهای باستان هستند، تا زمانی که زبان مادی بدرستی شناخته نشده، کماکان یک فرضیه باقی می‌ماند

 

پیشینه‌

مقاله‌ اصلی: تاریخ کردها

در کتیبه‌های سومری ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد از کشوری به نام «کاردا» نام برده شده‌است. این اقوام همان قومی بودند که به گفته گزنفون مورخ یونانی راه را بر تیگلاث پیلسر شاه آشور که با قبایل گورتی در حال جنگ بود بستند و لشکر کشی او را به سوی دریای مدیترانه متوقف ساختند گزنفون این قوم را کاردو مینامد. [1]

کردها بخش اصلی بازماندگان اقوام بومی خاورمیانه‌ و مادها هستند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبی‌ها (در لرستان) و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان ایرانی خود را در منطقه رواج کامل دادند.

بنا بر نوشته‌های تاریخ نویسان و جغرافی دانان عرب، از قبیل بالاهوری، طبری و ابن اثیر قبایلی که بعداً به نام کرد شناخته شدند بیشتر نواحی شرقی رود بوتان و کرانه‌های شمالی دجله را تا نواحی جزیره (جزیره ابن عمر) متصرف شدند.

بر طبق برخی منابع فارسی که‌ تعریفی سنتی از این واژه‌ می‌دهند آنها گروهی از گوردها یا گردان به معنی پهلوان و قوی هیکل یا جنگجوی بی باک بودند و نام گرد در شاهنامه هم از همین خانواده‌است گرد بعدها در زبانها برای راحتی تلفظ و یا در زبان عربی به کرد تبدیل شده‌است.. کورد همچنین می‌تواند به معنی پسر تعبیر شود.

برخی منابع اسلامی نیز کردها را از نژاد اجنه‌ دانسته‌اند که‌ خداوند ایشان را به‌ هیبت انسان درآورده‌است [حلیه المتقین فصل چهاردهم، محمد باقر مجلسی].

به موجب تاریخ شرفنامه بدلیسی، قدیمی‌ترین قبایل کرد باجناوی‌ها و بوتی‌ها هستند که این نام‌ها به دلیل سرزمین باجان و بوتان بر آنها نهاده شده‌است.

تا دوره‌ای نه چندان دور مردمی که به زبان کردی کرمانجی (زبان اکثر کردها) سخن می‌گویند و در آناتولی ساکن هستند خود را کرمانج می‌نامیدند و نام کرد در میان ایشان چندان رواج نداشت.

مردمی که به زبان زازا صحبت می‌کنند یعنی زبانی که برای دیگر کردها زیاد قابل فهم نیست نیز بر دو دسته‌اند برخی خود را کرد معرفی می‌کنند و برخی خود را دارای هویت قومی متفاوتی می‎دانند. شرف‌الدین بدلیسی حدود کردستان را در روزگار صفوی و در کتاب شرف نامه خود با افزودن ولایت لرستان یک جا ذکر می‌کند و در شرفنامه سرزمین لرستان و قوم لر را با کردها یکی می‌شمارد.ظاهراً منظور بدلیسی از قوم لر، لَکهای لرستان است.

برخی هم مانند مصطفی بارزانی تنها احساس کرد بودن را برای کرد نامیده شدن کافی دانسته‌اند.

[ویرایش]

جمعیت و پراکندگی

کردستان

به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته تمام آمارهای ارائه شده تخمینی هستند. بنا به برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به طور تقرییبی ۳۰ میلیون نفر در سال ۲۰۰۳محیطی به وسعت ۱۹۰۰۰۰ کیلو متر مربع است. برخی جمعیت و مساحت آن را ۴۰ میلیون نفر در محیطی به وسعت کشور فرانسه (km² ۵۴۳ ۹۶۵) تخمین می‌زنند.

ناحیه زیست کردها عمدتاً کوهستانی است که از شرق به وسیله دامنه‌های شرقی کوه‌های زاگرس به دریاچه ارومیه منتهی می‌شود. از این قسمت به طرف جنوب و حد فاصل همدان و سنندج امتداد می‌یابد. در طرف جنوب هم بعد از دور زدن کرمانشاه، ایلام و بخش‌هایی ازلرستان و کرکوک به موصل ختم می‌شود. از شمال به طرف ماردین، ویران‌شهر و اورفه امتداد یافته، آن گاه از شمال به طرف ملاطیه و حوزه رود فرات می‌رود تا به کمالیه میرسد. در قسمت‌های شمالی کردستان محدود به کوهستانهای مرگان‌داغ و هارال‌داغ است که به طرف ارزنجان و ارزروم امتداد یافته و تا کوه‌های آرارات پیشرفته که مرز طبیعی بین ترک‌ها در شمال و کردها در جنوب به شمار می‌رود. البته بسیارند کردهایی که در خارج از این محدوده بیان شده زندگی می‌کنند اما در آن مناطق در اقلیت هستند.

مناطق کردها اگر چه کوهستانی است اما همین مناطق کوهستانی دارای دره‌های وسیع و حاصلخیزی نیز است. کوههای این منطقه در زمستانها پوشیده از برف است و در تابستانها با آب شدن برفها به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان می‌شود. چراگاههای آن که در دورانهای دور پرورش دهنده اسب‌های مادی بوده‌اند امروزه نیز برای چرای گوسفندهای عشایر و ایلات کرد از اهمیت به سزایی برخوردارند. به طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده‌است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور و گاه آنها را شکست می‌داده‌اند.

[ویرایش]

زبان

مقاله‌ اصلی:زبان کردی

کرمانجی که اکثر کردها در (ترکیه, ایران , عراق و سوریه) با آن صحبت می‌کنند زبان ادبی و نیمه رسمی به شمار می‌رود و در کشور عراق از زمان اشغال قوای انگلیس تا کنون در مدارس تدریس می‌شود خود به دو بخش تقسیم می‌شود:

• کرمانجی شمالی یا اصطلاحا کرمانجی
• کرمانجی جنوبی یا اصطلاحا سورانی

کرمانجی شمالی گویش کردهای شمال خراسان، ناحیه مرزی ایران و ترکیه، آناتولی شرقی و شمال عراق است.

از لحاظ جمعیتی اکثر کردها با یکی از دو لهجه فوق صحبت می‌کنند.

گویش‌های اورامی و زازا (که در قسمت کوچکی از کردستان ترکیه بدان تکلم می‌شود) هستند.

گویش‌های ایلامی، کرمانشاهی، کلهری، کلیایی، پیروندی، لکی، فیلی (و یا پهلی) نیز در قسمت جنوبی کردستان بدان‌ها تکلم می‌شود.

[ویرایش]

دین و مذهب

از لحاظ مذهبی اکثریت کردها مسلمان (و پیرو اهل‌سنت) هستند. در استان‌های کرمانشاهان، ایلام و بخش اعظم لرستان ایران نیز جمعیت قابل ملاحظه‌ کرد شیعه‌ زندگی می‌کنند. البته در بین کردها نزدیک به ۵۰ هزار خانوار و شاید بشتر یزیدیانی هستند علاوه بر این گروهی نیز که به یارسان معروفند در بین کردها هستند. بقیه‌ کردها مسیحی یا یهودی هستند.

[ویرایش]

تاریخ معاصر و وضعیت سیاسی و اقتصادی مردم کرد

[ویرایش]

در عراق

مقاله‌ اصلی: کردها در عراق

پس از جنگ کویت و عراق و وضع ممنوعیت پرواز عراق به بالای خط ۲۳ درجه در سال ۱۹۹۱ کردهای عراق عملا توانستند حکومت خود را تأسیس نمایند و با حل اختلافات گروهی و قیام علیه حکومت بعث حکومت منطقه را به عهده گرفتند که کردها این خیزش را «راپه‌رین» می‌نامند. پس از ده سال و با حمله مجدد امریکا به عراق در شمال و شمال شرقی عراق که به کردستان عراق معروف است کردها حکومت خود مختاردر جمهوری فدرال عراق به طور رسمی تشکیل دادند. در سال ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶ نیز ریاست جمهوری و وزارت امور خارجه عراق توسط کردها اداره می‌گردد.

[ویرایش]

در ترکیه

بیش از نصفی از کردزبانان جهان در کشور ترکیه سکونت دارند که رویهمرفته حدود ۲۰ الی ۲۵ درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند.

بنیانگذار ترکیه امروزی مصطفی کمال (آتاتورک)، حدود هفتاد سال پیش، قانونی را به تصویب رساند که به موجب آن موجودیت کردها را در این کشور منکر می‌شد. برای مثال تا سال ۱۹۹۱، زبان کردی اگرچه در سطح وسیعی از این کشور بدان تکلم می‌شد اما قانونا ممنوع اعلام شده بود. تا به امروز نیز هرگونه سخنی که اشاره‌ای به حقوق قومی کردها داشته باشد، به آن برچسب جدایی طلبانه زده شده و حکم حبس نسبتاً طولانی مدت را به دنبال دارد.

حکومت ترکیه، با هر نوع تجمع و تشکل سیاسی کردها به شدت مخالفت کرده‌است. احزاب کردی همواره یکی پس از دیگری ممنوع الفعالیت اعلام شده‌اند. اعضا احزاب کردی به جرم دگراندیشی، تحت تعقیب و آزار بوده اند؛ یکی از مشهورترین این افراد، در سال ۱۹۹۴، خانم لیلا زانا بوده‌است. وی از سال ۱۹۹۱ به عنوان اولین زن کرد، به عنوان نماینده در مجلس ترکیه انتخاب شده بود؛ تحت عنوان نطق جدایی طلبانه به ۱۵ سال حبس محکوم شد. همچنین حزب وی نیز غیر قانونی اعلام شد. اخیرا نیز در ژوئن امسال، رهبران حزب کردی دموکرات (HADEP)، به اتهام داشتن رابطه با حزب ممنوع الفعالیت حزب کارگران کردستان(PKK) به زندان محکوم شدند.

افزون بر شکایاتی که کردها از حکومت ترکیه دارند می‌توان به عدم توسعه اقتصادی این نواحی اشاره نمود. حکومت آنکارا، به طور سیستماتیک، مناطق کردنشین را از طرح‌های عمرانی بی بهره ساخته‌است طوری که کشور ترکیه به وضوح می‌توان به دو بخش متمایز تقسیم نمود:

قسمت‌های شمالی و غربی ترکیه بسیار پیشرفته و صنعتی، در حالیکه قسمت‌های جنوبی و شرقی آن، غیرصنعتی و محروم و در حقیقت بسیار جهان سومی است.

سرکوب و خفقان شدید، منجر به شکل گیری جریانی مسلح به نام حزب کارگران کردستان(PKK) در سال ۱۹۸۴ شد. در حالی که اکثریت کردهای ساکن ترکیه از جدایی از کشور ترکیه باطنا حمایت نمی‌کنند، بسیاری از آنان از PKK، صرفاً به این دلیل که تنها نیرویی است که به طور مسلحانه در راستای احقاق حقوق فرهنگی، اقتصادی و سیاسی کردها علیه رژیم ترکیه می‌جنگد و این مهم که نمی‌توان از طریق فعالیت سیاسی بر مبنی قوانین ترکیه به این حقوق رسید از آن حمایت می‌کنند.

در سال ۲۰۰۵ حکومت ترکیه زیر فشارهای داخلی و خارجی (به ویژه اتحادیه اروپا)، وعده‌های انجام اصلاحاتی در امور مربوط به کردها را داده‌است.

[ویرایش]

در ایران

مقاله‌ اصلی: کردها در ایران

نواحی کردنشین ایران جزو نواحی محروم و فراموش شده این کشور است. در پی جنگ بین احزاب (کومله و حزب دموکرات کردستان ایران) و حکومت ایران در فاصله سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۳، حکومت ایران تاکنون بر قسمت‌های کردنشین این کشور مسلط بوده‌است. نواحی کردنشین ایران شامل نیمه غربی استان آذربایجان غربی و همچنین استان‌های کردستان، کرمانشاه، ایلام وبخش‌هایی از لرستان است.این بخش‌های لرستان شامل شهرهای کوهدشت،نورآباد،الشتر، زاغه و چغلوندی است. قسمت‌هایی از استان در استان خراسان شمالی و قسمت‌هایی از خراسان رضوی نیز مناطقی وجود دارند که (بخشی از) مردم در آن مناطق به زبان کرمانجی صحبت می‌کنند که‌ از این میان می‌توان به‌ مناطق: اسفراین، بجنورد، شیروان، قوچان، درگز، چناران و باجگیران اشاره‌ نمود. مردم کردتبار این مناطق بنا به روایت تاریخ زمان نادرشاه افشار از منطقه ترکیه کنونی به این نواحی برای محافظت از قلمرو نادرشاه کوچ داده شدند و بنا به روایتی دیگر شاه عباس آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خان‌های کرمانجی و استفاده از آنان در مقابله با حملات بی امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند. (منبع: حرکت تاریخی کرد به خراسان)

تدریس زبان کردی در مدارس دولتی ممنوع است. البته‌ طبق قانون اساسی ایران تدریس ادبیات زبان‌های قومی از جمله زبان کردی در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است (اصول پانزدهم و نوزدهم) ولی در عمل تا امروز انجام نیافته‌است (البته عملی شدن این بستگی به خود مردم محلی دارد، و نه سازماندهی دولت مرکزی، چون زبان رسمی ایران فقط زبان فارسی است، ولی هیچ قانونی اقوام مختلف ایران را از تعلیم و گسترش زبان بومی‌شان بازنمی‌دارد). همچنین در ایران تأسیس و انتشار رسانه‌های همگانی به زبان‌ها و یا گویش‌های منطقه‌ای کاملاً آزاد است.

عضویت و یا هواداری از سازمان‌های سیاسی کردی مخالف دولت جمهوری اسلامی می‌تواند منجر به محکومیت به اعدام و یا در خوشبینانه‌ترین حالت حبس طولانی مدت را به دنبال دارد. مدافعان حقوق بشر در قبال مسائل کردستان همواره از جانب حکومت ایران مورد تعرض و تهدید قرار گرفته‌اند.[2]

[ویرایش]

در سوریه

وضعیت کردها در سوریه نسبت به دیگر کشورها ناگوارتر گزارش شده‌است.

حکومت بعثی سوریه، برای این کشور که محل سکونت اقوام و گروه‌های زبانی متفاوت است تنها یک هویت می‌شناسد و آن هویت عربی است. موجودیت جامعه دو میلیونی کردها (و به قول منابع محلی ۳ الی ۴ میلیون) که ۱۰٪ ساکنین سوریه (با جمعیت ۱۹ میلیون) را تشکیل می‌دهند، همواره از جانب حکومت خاندان «اسد» انکار شده‌است. کردها، (همانطور که در ترکیه و عراق)، بزرگ‌ترین گروه اقلیت نژادی در سوریه نیز هستند.

علیرغم اینکه نواحی کردنشین آن فقیرترین قسمت‌های این کشور است در سال ۱۹۶۲ حکومت سوریه حق شهروندی صدها هزار تن از کردها را سلب نمود و حتی آنان را از آمار کشور نیز حذف کرد، که البته این تعداد، اکنون پس از گذشت بیش از ۴۰ سال افزایش یافته‌است. این تعداد از کارت شناسایی ملی (ID) محرومند که برای ضروری ترین، ابتدایی‌ترین و حیاتی‌ترین نیازهای خود همچون تحصیل، معالجه و غیره... ضروری است.

در ۲۹ ژانویه ۲۰۰۶ برخی منابع اعلام داشتند که‌ سوریه قصد بازگردانی حق شهروندی به‌ افراد نامبرده‌ رادارد. [3]

بعد از اینکه حافظ الأسد، رهبر حزب بعث، در سال ۱۹۷۰، به سمت رئیس جمهوری سوریه رسید سرکوب و خفقان کردها و دیگر اقلیت‌های این کشور، به طور قابل ملاحظه‌ای تشدید یافت. بعثی‌های سوریه عملیاتی مشابه و هم‌زمان با صدام حسین رهبر حزب بعث عراق و رئیس جمهور وقت این کشور که در کردستان عراق انجام می‌داد و حملات یا عملیات تعریب (عربی کردن منطقه) نامیده می‌شد را شروع کردند.

در مارس ۲۰۰۴ به دنبال یک مسابقه محلی فوتبال در شهر کردنشین قامشلی، نیروهای نظامی سوریه به سرکوب و کشتار مردم این شهر پرداختند که منجر به چندین روز درگیری میان مردم و نیروهای مسلح حکومتی شد و بیش از ۳۰ کشته و صدها مجروح به جای گذاشت و شمار بیشتری نیز بازداست و روانه زندان‌ها شدند.

وبلاگ جوانان کرد قروه

مناطق دیدنی کردستان

نمایی از دریاچه زری وار مریــــــــــــوان

روستای تاریخی هورامان در کردستان

موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسی استان

کردستان استانی سرسبز و خرم با وسعتی معادل بیست و هشت هزار و دویست و سه کیلومتر مربع در غرب ایران و در مجاورت بخش شرقی کشور عراق قرار دارد. این استان که در دامنه ها و دشتهای پراکنده سلسله جبال زاگرس میانی قرار گرفته است، از شمال به استانهای آذربایجان غربی و زنجان ، از شرق به همدان و زنجان، از جنوب به استان کرمانشاه و از غرب به کشور عراق محدود است. استان کردستان بین سی وچهار درجه و چهل وچهار دقیقه تا سیوشش درجه و سی دقیقه عرض شمالی و چهل وپنج درجه و سیویک دقیقه تا چهل وهشت درجه و شانزده دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است. استان کردستان براساس آخرین تقسیمات کشوری در سال یکهزار و سیصد و هفتاد و پنج دارای هشت شهرستان، دوازده شهر، بیست و یک بخش، هفتاد و هشت دهستان و هزار و هفتصد و شصت و پنج آبادی دارای سکنه بوده است. شهرستانهای این استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سقز، سنندج، قروه، کامیاران و مریوان. در حال حاضر استان کردستان با مجموعه شهرها، روستاها و عشایری که در اقصی نقاط آن پراکنده شده و استقرار یافته اند، به یکی از نواحی در حال توسعه غرب کشور تبدیل شده و از پتانسیلهای توریستی و تفرجگاهی بسیار خوبی برخوردار می باشد.مرکز این استان شهر سنندج می باشد.

جغرافیای طبیعی و اقلیم استان کردستان

این استان منطقهای کاملاً کوهستانی است که از مریوان تا دره قزلاوزن و کوه های زنجان جنوبی در مشرق گسترده شده است. ناهمواریهای این استان که تحت عنوان ناحیه کوهستانی کردستان مرکزی بررسی میشود، مشتمل بر دو بخش غربی و شرقی است. این دو قسمت از نظر شکل پستی و بلندی و جنس زمین متفاوتند. قسمت وسیعی از سنندج، مریوان و سرزمینهای اطراف آنها تا جنوب کردستان بخش کوهستانی غربی را تشکیل میدهد. در این ناحیه، یکنواختی و سستی جنس زمین اشکال مشابهی را به وجود آورده که از ویژگیهای آن کوههای گنبدی شکل با شیب یکنواخت و ملایم همراه با دره های باز است. این یکنواختی را طبقات آهکی سخت و سنگهای درونی که بین لایه های سست ظاهر میشوند، درهم ریخته و آن را به صورت صخره های عریان درآورده است. نوع مشخص این ناهمواریها، ناحیه کوهستانی چهل چشمه در بین مریوان و سقز است که دنباله پستی بلندیهای این ناحیه را در جنوب و مشرق، تشکیل داده اند و دامنه غربی آن تا داخل کشور عراق کشیده شده است. در این ناحیه شعبه های رود قزلاوزن در شرق و شمال شرقی و رود سیروان در حنوب چهره زمین را به طور کامل تغییر داده اند. بخش کوهستانی شرقی، قسمتهای شرقی سنندج را دربرمیگیرد و درحد فاصل ناحیه غربی و شرقی، یک رشته از ارتفاعات آتشفشانی شمالی - جنوبی را به وجود می آورد. در شرق این رشته کوه، شهرستانهای قروه و بیجار قرار گرفته اند که شکل زمین در آنها با پستی و بلندیهای ناحیه غربی به کلی متفاوت است. از ویژگیهای این ناحیه، وجود یک حصار کوهستانی متشکل از سنگهای دگرگونی و رسوبی است که دشتهای مرتفع هموار و تپه ماهوری را احاطه کرده است. در این ناحیه به استثنای کوههای بیجار، دشتهای نسبتاً وسیعی نیز وجود دارد. این دشتها به وسیله شعبه های رود قزل اوزن قطع شده و به صورت تپه ماهور درآمده اند. مرتفعترین دشت این ناحیه «هوهتو» خوانده میشود که با دو هزار و دویست متر ارتفاع در شمال سنندج واقع شده است. بلندترین کوههای این ناحیه، شاهنشین در شمال بیجار، شیدا در مرکز و پنجه علی بین قروه و سقز است. استان کردستان به طور کلی تحت تأثیر دو جریان عمده هوای گرم و سرد قرار دارد و اقلیمهای گوناگونی را به وجود میآورد. بیشترین میزان بارش جوی در ناحیه غربی استان (شهرهای بانه و مریوان) حدود هشتصد میلیمتر در سال و کمترین میزان بارندگی آن در ناحیه شرقی حدود چهارصد میلیمتر در سال است. میزان نزولات جوی در قسمت مرکزی استان (شهرهای سقز و سنندج) نزدیک به پانصد میلیمتر در سال است. تمام قلمرو استان در بهار و تابستان آب و هوایی خنک و معتدل دارد. مقایسه ارقام میانگین دمای ماههای مختلف سال در مرکز استان نشان میدهد که متوسط دمای روزانه در اردیبهشت ماه شانزده و یکدهم و در مهر ماه شانزده و نهدهم درجه سانتیگراد است. میانگین دمای ماههای این دوره از بیست و دو تا بیست و هشت درجه سانتیگراد متغیر است. این درجه، دمای مطلوبی برای صنعت گردشگری میباشد. از اینرو شش ماه از سال در مرکز استان کردستان برای جریان جهانگردی بهترین و مناسبترین ایام به حساب می آید. سردترین ماه سال در شهرستان سنندج، بهمن ماه است که حداقل دمای آن به حدود یک درجه زیر صفر میرسد. تعداد روزهای یخبندان در سنندج نود و دو روز در سال گزارش شده است. در پهنه استان کردستان پاره اقلیمهای گوناگونی وجود دارد که در زیر به انواع و نواحی مشخص آن اشاره میشود: - دره میرآوا (امیرآباد) که زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل دارد. - مسیر سنندج به سمت سقز (دشت اوباتو) که زمستانهای معتدل دارد. - مسیرمریوان به دربنددزلی که زمستانهای سرد با یخبندانهای طولانی دارد و در فصل تابستان روزهای آن گرم و شبهای آن خنک است. - ناحیه اورامانات که آب و هوای آن مرطوب و معتدل است. - مسیر سنندج به مریوان که اقلیمی نیمه خشک و نیمه مرطوب دارد. نفوذ توده های مرطوب زمستانی و بهاری در مریوان و دریاچه زریوار تأثیر فراوانی در مرطوب و معتدل شدن هوای این ناحیه دارد. میزان رطوبت و بارش مناسب باعث ایجاد جنگلهای انبوه بلوط و گونه های مختلف درختان جنگلی شده است. پوشش گیاهی این ناحیه مناظری شگفت انگیز و باشکوه دارند.از آنجا که تنوع اقلیمی همراه با سایر شرایط مناسب، از جاذبه های مهم در صنعت جهانگردی به شمار میرود و جهانگردان خواهان دمای مطلوب و مطبوعی (بیست و پنج- بیست و دو درجه سانتیگراد) هستند، استان کردستان به ویژه در فصول بهار و تابستان از این نظر بسیار مناسب و دارای توانایی های جهانگردی قابل توجهی می باشد.